ABŞ Çinlə Rusiyanı niyə bir-birinin ağuşuna itir?
1972-ci ildə ABŞ-ın xarici və təhlükəsizlik siyasətinin təməl daşı Çin və Rusiyanın ayrılması oldu. Prezident Riçard Nikson və Henri Kissincer məxsusi 1972-ci ildə Çin-Sovet ittifaqını məhv etmək üçün Çinə səfər etdilər.
Bu gün isə bu siyasətdən faktiki olaraq imtina edilib. Hər iki tərəfin məlum fikir ayrılıqlarına və hətta qarşıdurmalarına baxmayaraq, ABŞ-ın xarici siyasəti nəinki Pekin-Moskva anlaşmasına imkan verən, həm də Çin və Rusiyanı bir-birinin "ağuşuna itələmək"siyasətini tərcih edir. İki ölkə-o zamankı SSRİ və Çin bir-birini heç vaxt təbii dost saymayıb. Onlar arasında sərhəd mübahisələri səbəbindən hərbi toqquşmalar baş verib. Çinə ən böyük neft ixracatçılarından biri Rusiyadır, ən böyük idxalçı Çin isə aşağı qiymətlərdən faydalanır. İqlim dəyişikliyi ilə bağlı əsas məsələdə də fikir ayrılığı var. 2021-ci il dekabrın 13-də Rusiya BMT TŞ-nın iqlim böhranının beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyə təhdid kimi qiymətləndirdiyi qətnaməsinə veto qoydu. Çin isə bitərəf qaldı. Bir ay əvvəl BMT-nin iqlim konfransında Pekin ABŞ-la prezident Co Baydenin iqlim üzrə xüsusi nümayəndəsi Con Kerrinin istixana qazlarının tullantılarının azaldılması ilə bağlı “gələcək əməkdaşlığımız üçün yol xəritəsi” adlandırdığı saziş imzaladı.
2021-ci il dekabrın 15-də keçirilən video sammit zamanı prezident Vladimir Putin və prezident Si Tsinpin bir-birlərini qarşılıqlı dəstəkləməyə əmin etdilər və əsas geosiyasi məsələlərdə ortaq fikirlərə sahib olduqlarını dünyaya bildirdilər. Bununla belə, dostluq müttəfiqlik səviyyəsinə çatmamış bitdi, lakin aydın idi ki, hər iki lider ABŞ-ın hegemonluğu əlində saxlamasından narazıdırlar. Dünyanın ümumi daxili məhsulunda (ÜDM) ABŞ-ın payının azalması şəklində onun tənəzzülünü gizlətmək mümkün deyil. Bununla belə, 21-ci əsrin ilk onilliyində ABŞ hələ də mübahisəsiz bir nömrəli güc idi. Bayden iş başına gələndə Çin, Rusiya, Tayvan, Ukrayna, İran və Şimali Koreya olmaqla bir sıra sınaq və problemlərlə üzləşdi. Əsas sual ABŞ-ın yeni dövrdə özünü necə gördüyü, başqaları tərəfindən necə qəbul edildiyi və 2021-ci ildə güc balansının necə olacağıdır.
Problemlər arasında növbədə Ukrayna birinci yerdədir. Rusiya Kiyevin gələcək NATO üzvlüyünə mane olmaq və NATO-nun Şərqi Avropada mövcudluğunu məhdudlaşdırmaq hüququnu müdafiə etməkdə davam edir. Qərbdə bu qarşıdurma "Soyuq Müharibə"nin yadigarı hesab olunur, o zaman ABŞ, onun Avropadakı müttəfiqləri və NATO indi Rusiyanın simasında Sovet İttifaqına qarşı vuruşur, Çin isə neytral qalır. Lakin Soyuq Müharibə bitdi - və bu baxışın həllə aparan şansları çox azdır.
Rusiya və Çinin Ukraynanın gələcəyi ilə bağlı maraqları strateji və iqtisadi baxımdan bir-birindən fərqlənir. Rusiyanın Ukrayna ərazisindən potensial təhlükə ilə bağlı narahatlığının Çin üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Onların iqtisadi mənada əks maraqları var. Rusiya bu resursları əldə etmək istəyir. Çin buna qarşı çıxacaq. Təchizat zəncirlərini şaxələndirmək üçün Pekin Ukraynadan dəmir filizi, taxıl, bitki yağı, heyvan mənşəli yağlar və qara metallar idxal edir və Rusiyanın ələ keçirməsini istəmir. On ildən artıqdır ki, Çin və Ukrayna 2021-ci ilin iyununda 10 illik yubileyini qeyd edən strateji tərəfdaşlığa daxil olub və hər iki tərəf bunu alqışlayıb.
Lakin ABŞ-ın siyasəti iki ölkənin razılaşa bilmədiyi məsələdə Rusiya və Çini bir-birinə yaxınlaşdırmağa kömək edir. Gələcəkdə Rusiya və Çin ABŞ-ın qlobal mövqeyinə qarşı çıxmaq üçün daha çox birgə fəaliyyət göstərdikcə, Amerika daha ehtiyatlı davranmalı olacaq.
Ülviyyə, Hurriyyet.az