ABŞ-Rusiya razılaşması: Qərbin Ukrayna siyasətində fikir ayrılıqları dərinləşir
Son günlərin ən diqqətçəkən hadisələrindən biri ABŞ və Rusiya arasında dizel yanacağının tədarükünə dair əldə olunan yeni razılaşmadır. Vaşinqtonun uzun müddət Moskvaya qarşı iqtisadi təzyiq siyasəti yürütməsinə baxmayaraq, indi Rusiya ilə enerji sahəsində əməkdaşlığa getməsi beynəlxalq münasibətlərdə ciddi müzakirələrə səbəb olub.
Razılaşmaya əsasən, Rusiyadan ABŞ və dünya bazarlarına ilkin mərhələdə 300 min tondan artıq dizel yanacağının çıxarılması nəzərdə tutulur. Prezident Donald Tramp bu addımı enerji qiymətlərinin aşağı salınması zərurəti ilə izah edir. Lakin məsələnin siyasi tərəfi iqtisadi tərəfi qədər əhəmiyyətlidir. Çünki Ukraynada müharibənin davam etdiyi bir vaxtda Rusiyaya qarşı sanksiyaların yumşaldılması istiqamətində atılan istənilən addım Qərbin indiyədək nümayiş etdirdiyi mövqenin ardıcıllığını sual altına qoyur.
Əslində, bu razılaşma Tramp administrasiyasının xarici siyasətində iqtisadi maraqların getdikcə daha çox ön plana çıxdığını göstərir. ABŞ rəhbərliyi ölkə daxilində yanacağın bahalaşmasından və bunun əhali arasında narazılıq yaratmasından ciddi şəkildə narahatdır. Xüsusilə noyabrda keçiriləcək Konqres seçkiləri ərəfəsində enerji qiymətlərinin aşağı salınması Ağ Ev üçün mühüm siyasi məsələyə çevrilib. Trampın Rusiya ilə razılaşmaya getməsi də müəyyən mənada bu daxili siyasi hesablamalarla bağlıdır. Ancaq burada ciddi ziddiyyət yaranır. Bir tərəfdən Vaşinqton Ukraynada müharibənin dayandırılmasını tələb edir, digər tərəfdən isə Moskvanın enerji ixracından gəlir əldə etməsinə imkan yaradan qərar qəbul edir. Bu vəziyyət ABŞ-nin müharibənin başa çatdırılması istiqamətində hansı vasitələrə üstünlük verdiyi barədə yeni suallar doğurur.
Yeni razılaşmaya Avropadan gələn reaksiyalar da kifayət qədər sərtdir. İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni oktyabrın 14-də parlamentdə çıxış edərək ABŞ-Rusiya enerji razılaşmasını riskli qərar adlandırıb. Onun fikrincə, belə bir addım Rusiyanı danışıqlar masasına gətirmək üçün göstərilən səylərə zərbə vurur və sanksiyaların təsirini zəiflədir. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də razılaşmanı tənqid edib. Maraqlıdır ki, Tramp administrasiyasının qərarı təkcə Avropada deyil, ABŞ Konqresində də narazılıq yaradıb. Həm respublikaçı, həm də demokrat senatorlar razılaşmanın ləğvini tələb ediblər. Bu isə göstərir ki, məsələ artıq yalnız Rusiya ilə münasibətlərdən ibarət deyil. Söhbət həm də ABŞ-nin öz daxilində xarici siyasət prioritetləri ilə bağlı yaranan fikir ayrılıqlarından gedir.
Avropa İttifaqının oktyabrın 12-də qəbul etdiyi qərar isə bu fikir ayrılığını daha aydın göstərir. Brüssel Rusiyanın hərbi-sənaye kompleksinə bağlı təxminən 1600 fiziki və hüquqi şəxsi əhatə edən indiyədək ən geniş sanksiya siyahısını qəbul edib. Bundan əlavə, Ukraynanın işğal olunmuş ərazilərində keçirilmiş qanunsuz seçkilərlə əlaqədar daha 77 nəfərə qarşı məhdudiyyət tətbiq olunub. Beləliklə, eyni həftə ərzində ABŞ Rusiya ilə enerji sahəsində razılaşmaya gedərkən, Avropa İttifaqı Moskvaya iqtisadi təzyiqləri artırmaq qərarı verib. Bu fərqli yanaşmalar gələcəkdə transatlantik münasibətlərdə müəyyən çətinliklər yarada bilər. Avropa ölkələri Rusiyaya qarşı vahid mövqenin qorunmasını vacib hesab etdikləri halda, Vaşinqton öz iqtisadi problemlərinin həllini daha təxirəsalınmaz məsələ kimi görür.
Bütün bunların fonunda Ukraynadakı müharibənin diplomatik yollarla dayandırılması məsələsi də yeni mərhələyə daxil olur. Tramp oktyabrın 11-də Rusiya və Ukraynanın bir-birinin enerji obyektlərinə zərbə endirməməsi barədə razılığa gəldiyini açıqlasa da, Kiyev bundan sonra da enerji infrastrukturuna hücumların davam etdiyini bildirib. Bu isə razılaşmanın real icra mexanizminin nə dərəcədə işlək olduğunu sual altında saxlayır. Digər tərəfdən, Zelenskinin oktyabrın 14-də Londonda Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhemlə görüşünün nəzərdə tutulması Avropanın Ukraynaya hərbi və siyasi dəstəyi davam etdirmək niyyətini göstərir. Britaniya hökuməti Ukraynaya hava hücumundan müdafiə raketlərinin çatdırılmasını sürətləndirməyi planlaşdırır. Göründüyü kimi, diplomatik danışıqlar barədə açıqlamalar artsa da, tərəflər hələlik hərbi təhlükəsizlik məsələlərini ön planda saxlayırlar.
Yaranmış vəziyyət göstərir ki, beynəlxalq münasibətlərdə ənənəvi müttəfiqlik əlaqələri artıq bütün məsələlərdə eyni siyasi qərarların qəbul olunması demək deyil. ABŞ-nin Rusiya ilə enerji razılaşması, Avropanın yeni sanksiyaları və Ukraynanın əlavə təhlükəsizlik təminatları axtarması eyni problemin müxtəlif tərəfləridir. Burada əsas məsələ təkcə müharibənin nə vaxt başa çatacağı deyil, həm də ondan sonrakı Avropa təhlükəsizlik sisteminin hansı prinsiplər üzərində qurulacağıdır. Əgər Vaşinqtonla Brüssel arasında yanaşma fərqləri dərinləşərsə, bu, Rusiyaya qarşı ortaq siyasətin həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər.
Digər tərəfdən, ABŞ-nin iqtisadi maraqları əsas götürərək Moskva ilə məhdud əməkdaşlığa başlaması gələcək danışıqlar üçün müəyyən diplomatik imkanlar da yarada bilər. Lakin bunun sülhə xidmət edib-etməyəcəyini yalnız konkret nəticələr göstərəcək. Hazırkı mərhələdə aydın olan budur ki, dünya siyasətində iqtisadi maraqlarla təhlükəsizlik prioritetləri arasındakı ziddiyyət getdikcə daha qabarıq şəkildə özünü göstərir.