Çin-ABŞ qarşıdurması: açıq münaqişəyə keçidin şərtləri...
Çin de-fakto artıq ABŞ-la aktiv qarşıdurmaya girib, yuanın dəyərini aşağı salıb və bazarlar uğrunda mübarizəni davam etdirir. Tezliklə iqtisadi qarşıdurmaya siyasi münaqişə də əlavə oluna bilər. Başqa sözlə, Çin Tayvanı “öz orbitinə qaytarmağa” cəhd edə bilər və ABŞ bunun qarşısını ala bilər. Sırf siyasi iddialarla yanaşı, tərəfləri iqtisadi maraqlarını da önə sürür - demək olar ki, bütün Amerika çipləri Tayvanda hazırlanır. Adanın itirilməsi qısa müddətdə ABŞ-ın mikroelektronika sahəsində ciddi geriləməsini vəd edir.
Çin üçün tətikləyici siqnal Tayvanın müstəqilliyini elan etməsi olacaq, əks halda Çin hərbi münaqişədən qaçmağa çalışacaq. Hələlik, bir tərəfdən, Çin elitası kifayət qədər həmrəy deyil. Digər tərəfdən, ABŞ-la birbaşa toqquşma versiyasında Çin öz gücünə arxayın deyil: ABŞ ordusundan fərqli olaraq, Çin Xalq Ordusunun kifayət qədər döyüş təcrübəsi yoxdur. Belə ki, Çin ordusu 1979-cu il Vyetnamla müharibədən sonra hərbi əməliyyatlar aparmayıb. Bundan əlavə, Çin-ABŞ əməkdaşlığının uzun müddət ərzində Çin nəinki “dünyanın emalatxanasına” çevrildi, həm də Qərbdən müəyyən texnoloji asılılığa düşüb və onun iqtisadiyyatı ABŞ iqtisadiyyatı ilə çox sıx bağlıdır.
Oktyabrın ortalarında Çin Kommunist Partiyasının 20-ci qurultayında Si Szinpinin qrupu “komsomolçulara” ciddi zərbə vura bilsə, birinci problem yaxın vaxtlarda həll oluna bilər. Hakimiyyətin “güc bloku”nun əlində cəmləşməsi ilə ABŞ və Çin arasında qarşıdurma daha da kəskinləşəcək.
İkinci problemi Ukraynada müharibəni uzatmaqla həll etmək olar. ABŞ Ukrayna münaqişəsinə nə qədər çox qarışsa, Asiya-Sakit okean regionunda baş verən hadisələrə reaksiya vermək imkanları bir o qədər azalır. Bununla belə, Rusiyanın sürətli qələbəsi Pekinin də maraqlarına uyğun deyil: uzun müddət Ukrayna münaqişəsində batmış və hətta ölkəni Qərb texnologiyalarından məhrum edən Qərbin sanksiyaları altında da Rusiya da Çindən iqtisadi asılı vəziyyətə düşə bilər və bunun da ardınca Səma İmperiyasının istədiyi yöndə siyasi əməkdaşlıq gələcək. Tayvan məsələsinin Ukrayna məsələsinə heç bir aidiyyəti olmadığını və Ukraynanın öz suverenliyini qoruyub saxlamalı olduğunu bildirməklə Pekin Moskvaya siqnal göndərir ki, Ukraynada hər hansı addımlar açıq şəkildə Pekinlə razılaşdırılmalıdır, əks halda Çin dəstəyi unudula bilər.
Çin rəhbərliyinin tərəddüd etməsinə baxmayaraq, Asiya-Sakit okean regionunda artıq qızışmış ABŞ-Çin qarşıdurması haqqında deyil, Pekinlə Vaşinqton arasında mümkün birbaşa toqquşma barədə sual vermək daha düzgündür. Çin a) hakimiyyətin tam Si Szinpinin başında durduğu “güc qrupu”nun əlində cəmləşməsi şərti ilə aktiv fəaliyyət fazasına keçməyə başlayacaq; b) ABŞ-ın Asiya-Sakit Okean regionunda aktiv fəaliyyət göstərə bilməyəcəyi və ya iki cəbhədə döyüşmək məcburiyyətində qalacağı vaxtda Avropada münaqişənin dərinləşməsi; c) düşmən üzərində əhəmiyyətli üstünlük əldə etmək. Bu baxımdan ilk növbədə Hindistanın mövqeyi önəmlidir. Gələcək münaqişədə Hindistanın neytrallığını (Çin tərəfində iştirak etmək mümkün deyil) təmin edə bilərsə, Pekin Tayvanla birləşməsini elan etməklə bəxtini sınaya bilər.
Öz növbəsində, bir sıra məsələləri həll edərsə, Ağ Ev Çinin üstünə düşə bilər. Birincisi, mikroelektronika istehsalını Tayvandan ABŞ-a köçürmək lazımdır ki, amerikalılar hazırda bununla ciddi məşğul olurlar. İkincisi, Rusiya Ukrayna münaqişəsini tam nəzarətə almaqla (indiki qarşıdurma xəttində atəşkəs razılaşması bunun üçün olduqca münasibdir) və bəzi sanksiyaların ləğvi, Rusiyanın neytrallığı müqabilində Novorossiyanı Ukraynaya qaytarmaqdan imtinaya dair "susqun" razılaşmalar əldə etməklə özünü Ukrayna münaqişəsindən xilas edə bilər. Üçüncüsü, ABŞ müttəfiqlərini Asiya-Sakit okean regionunda Çin təhlükəsi ilə, Avropanı isə Rusiya təhlükəsi ilə qorxutmaqla sədaqət zəmanəti almalıdır. Buna görə də həm ABŞ-dan, həm də Çindən düşmənə ilk zərbə olduqca mümkündür. Əsas odur ki, hər iki ölkə obyektiv şəkildə buna hazırdır: yeganə məsələ qüvvələrin, vasitələrin və şəraitin uğurlu versiyasını seçməkdir.
Ülviyyə, Hurriyyet.az