Çin və Türkmənistan daha bir qaz kəmərinin çəkilməsi layihəsini müzakirə edirlər

2023-cü ilin ilk həftəsi Türkmənistan Prezidenti S.Berdiməhəmmədovun Çinə səfəri üçün maraqlı olub. Belə ki, səfər nəticəsində ölkələr arasında ikitərəfli əməkdaşlığın inkişafına təkan verən kifayət qədər böyük sənədlər paketi imzalanıb. Çin XİN-nin səfərlə bağlı yaydığı hesabata görə, Si Szinpin “Çin və Türkmənistanın enerji sahəsində dost və mühüm strateji tərəfdaş olduğunu bildirib”.
Göründüyü kimi, danışıqlarda əsas məsələ enerji sektorunda qarşılıqlı fəaliyyət məsələsi olub. Türkmənistan Çinə boru kəməri ilə ən böyük təbii qaz tədarükçüsüdür. 2022-ci ildə Çin-Mərkəzi Asiya qaz kəməri ilə Çinə 43,2 milyard kubmetr qaz verilib.
Boru kəməri hazırda Özbəkistan və Qazaxıstandan keçməklə Türkmənistandan Çinə gedən paralel işləyən 3 xəttdən (A xətti, B xətti və C xətti müvafiq olaraq 2009, 2010 və 2014-cü illərdə istismara verilmişdir) ibarətdir.
İndi dördüncü xətt-D xətti tikilir və o Türkmənistandakı Qalkinış qaz yatağından başqa bir marşrutla Özbəkistan, Tacikistan və Qırğızıstandan keçərək Çinə keçəcək. İlk üç xəttin Çin İnkişaf Bankı və Çin Bankının kreditləri hesabına maliyyələşdiyi halda, D xəttinin Çin Milli Neft Korporasiyası (CNPC) tərəfindən maliyyələşdirildiyi bildirilir.
Tikinti başa çatdıqdan sonra D xəttinin ötürmə qabiliyyətinin 30 milyard kubmetr olacağı planlaşdırılır ki, bu da Mərkəzi Asiya-Çin qaz kəmərləri şəbəkəsini 85 milyard kubmetr potensial ixrac gücünə çatdıracaq.
Qeyd etmək lazımdır ki, Türkmənistan Çinə boru kəmərləri və LNG vasitəsilə bir çox qaz tədarükçülərindən yalnız biridir. Son illərdə LNG idxalı boru kəməri idxalı ilə müqayisədə demək olar ki, iki dəfə artıb, Avstraliya Çinə Türkmənistanın 2021-ci ildə boru kəməri ilə  bir gündə ixrac etdiyindən daha çox LNG ixrac edib.
Bu arada, Türkmənistanın ən böyük istehlakçısı kimi Çin üstünlük təşkil edir - Rusiya və İranın Çinə istehlak həcmi xeyli aşağıdır. Bu, Aşqabad iqtisadi cəhətdən Çindən asılı olduğu üçün münasibətlərdə müəyyən disbalans yaradır.
Hazırda Türkmənistan öz qazının yeni istehlakçılarını axtarır. Belə ki, 2022-ci ilin dekabrında Türkmənistan və Türkiyə prezidentlərinin görüşü zamanı Xəzər dənizindəki “Dostluk” neft-qaz yatağının birgə işlənməsi məsələsi müzakirə olunub. Bundan əvvəl iki ölkə hökumətləri arasında yatağın karbohidrogen ehtiyatlarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və istismarına dair anlaşma memorandumu imzalanıb. Türkmən qazının Avropaya çıxa biləcəyi Transxəzər boru kəməri layihəsi yeni həvəslə müzakirə olunmağa başlayıb.
Məsələn, ABŞ tədarükün təşkilinə kömək etməyi təklif edib. ABŞ dövlət katibinin Cənubi və Mərkəzi Asiya məsələləri üzrə köməkçisi Donald Lu yüksək qaz qiymətlərini vurğulayaraq Türkmənistan hakimiyyətini “çox maraqlı məqamdan” yararlanmağa çağırıb. Eyni zamanda o əlavə edib ki, ABŞ Türkmənistan hökuməti ilə işləyir ki, ölkədəki biznes və müəssisələr bu sanksiyaların təsirini mümkün qədər az hiss etsinlər.
Bununla belə, "IMEMO RAN"ın Postsovet Araşdırmaları Mərkəzinin baş elmi işçisi Stanislav Pritçinin qeyd etdiyi kimi, “Karbohidrogen axınlarının şaxələndirilməsi rəqabətdə oynamağa, əlverişli şərait yaratmağa imkan verir. Amma Türkmənistanda belə deyil. Çin türkmən qazının əsas alıcısı olaraq qalır. Eyni zamanda, Çin özü boru kəmərləri çəkir, texnologiyalar gətirir, inkişafa sərmayə qoyur, Qərb ölkələri buna hazır deyil. Ona görə də qərb istiqamətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı şübhələr var”.

Ülviyyə, Hurriyyet.az