Çin “Yaxın Şərq paktı” yaratmağa çalışırmı?
Çin “Yaxın Şərq paktı” yaratmağa çalışırmı?" sualı Pekinin Yaxın Şərq gedişlərini müşahidə edən ekspertlər dəstəsində bir çox suallar doğruru. Belə ki, ekspertlərin fikrincə, Çin Asiyada bir növ yeni Varşava Paktı təşkil etməyə çalışır. Məlum olduğu kimi, Pekin Çinin hərbi gücünə əsaslanan bir növ Panislam İttifaqı yaratmaq kimi iddialı məqsəd qoyur. Çinin vasitəçiliyi ilə İran və Səudiyyə Ərəbistanı (SA) arasında münasibətlərin normallaşması ilə bağlı xəbərlər yayılıb. Belə olan halda İsrail Yaxın Şərqdə tək qalacaq, hətta Qərb də bununla bağlı heç nə edə bilməyəcək, tədricən regionda nüfuzunu itirəcək.
Mütəxəssislər bu baş verərsə, aşağıdakı mənzərəni təsvir edirlər: “İsrail dərhal Qərbin Yaxın Şərqdəki yeganə “qalasına” çevrilir ki, bu da onu avtomatik olaraq Avropa və ABŞ-a daha da yaxınlaşdıracaq və dünyanı ərəb-İsrail müharibəsinin yeni mərhələsinə qərq edəcək. Amerika bazaları Fars körfəzindən çıxacaq ( ora çinlilər girəcək). Yunanıstan və Türkiyə arasında Kipr uğrunda müharibə başlayacaq. Kürdüstan ortaya çıxacaq. Qərbin gözündə Şərq dərhal insan haqlarını məhv edən “qeyri-insani diktaturaların” kənarına çevriləcək. Ərəb dünyası enerji ticarəti üçün çox ağrılı olacaq Britaniya hüquqi və maliyyə institutlarını tərk etmək məcburiyyətində qalacaq”. Yuxarıdakı fərziyyələrin hamısı reallaşmasa belə, Yaxın Şərqdə heç kim qəti şəkildə buna hazır deyil. Və bu ssenarinin yaxın gələcəkdə baş vermə ehtimalı nə qədərdir?
Birincisi, “münasibətlərin normallaşdırılması” müttəfiqlik və hətta ciddi tərəfdaşlıqdan uzaqdır. İran-Səudiyyə münasibətləri son dərəcə gərgin idi, o cümlədən Yəməndəki vətəndaş müharibəsində İranın dəstəyinə görə. Daha ciddi ziddiyyətlər ideoloji sahədədir - səudiyyəlilər özlərini sünni müsəlmanların, iranlılar isə şiə müsəlmanlarının qalası hesab edirlər. Hər iki ölkənin həyatında dini amil böyük rol oynadığından, yekun yaxınlaşmadan söhbət gedə bilməz.
İkincisi, səudiyyəlilər üçün İranla münasibətlərin istiləşməsi həm Amerikanı şantaj etmək vasitəsidir (SA Vaşinqtondan özünə daha çox hörmət istəyir), həm də kursu kökündən dəyişmədən bonuslar xətrinə Çinlə "oynamaqdır"–bir növ Çin və ABŞ ilə münasibətlərin "türk versiyası" isə təbii ki, ikincisi üzərində dayanır.
Üçüncüsü, “İslam dünyası” nəinki dini, həm də sivilizasiya zəmində birləşməkdən uzaqdır. Əgər iki ən böyük dini birlik - şiələr və sünnilər arasında qarşıdurma kifayət qədər tez-tez xatırlanırsa, sivilizasiya faktoru çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Bu arada, Yaxın Şərqdə ən azı üç sivilizasiya rəqabət aparır - ərəb, türk və iran sivilizasiyası, bunlardan ərəb sivilizasiyası daha çox parçalanmışdır. Onları bir ittifaq çərçivəsində birləşdirmək cəhdi utopiyadır, əgər belə bir ittifaq tez bir zamanda Millətlər Liqasının analoquna çevriləcəksə, Çinin sadəcə iştirakçılar arasında mübahisələr və fikir ayrılıqlarında boğulacaq.
Nəhayət, dördüncü, Şərqi Türküstandakı problemlərə görə də ÇXR-in İslam faktorunu işə salması təhlükəlidir. Bundan başqa, çinlilərə uyğurlara münasibət üzündən xüsusilə türk dünyasında son dərəcə neqativdir. Təbii ki, Pekin islamdan prinsipə uyğun istifadə etməyə cəhd edə bilər - qalib gələ bilmirsənsə, liderlik etməlisən, amma bu o qədər də sadə deyil: çinlilər həm sivilizasiya, həm də dini baxımdan Yaxın Şərqdə yad adamlardır. Əvvəllər Qərbin sivilizasiya faktorlarına məhəl qoymaması İslam fundamentalizminin yaranmasına səbəb oldu. Çətin ki, çinlilər eyni palçığa girsinlər.
Fikrimizcə, Çin diplomatiyası Yaxın Şərqdə geniş hərbi blok yaratmaq maraqlarından deyil, orada ABŞ və İsrailin İrana "göz ağartması" nəticəsində yaranmış böyük müharibənin qarşısını almaq məqsədi güdür. Vaşinqton ərəb ölkələrinin əksəriyyətini və Türkiyəni münaqişəyə cəlb etməyə çalışacaq ki, bu da şübhəsiz ki, Çinin bölgədəki mövqeyini sarsıdacaq. Odur ki, Pekinin vəzifəsi müharibə ehtimalını istisna etmək üçün İranın ərəb ölkələri və Türkiyə ilə münasibətlərinin normallaşmasına yardım etmək, beləliklə də İsrail və ABŞ-ın "ayaqlarının altından xalçanı çəkməkdir". Göründüyü kimi, Pekin Yaxın Şərq dövlətlərinin müstəsna olaraq “çinpərəst” oriyentasiyasına etibar etmir.
Ülviyyə, Hurriyyet.az