İran aclıq içində, İrəvan da can dərdində...

Cənubi Qafqaz yaxınlığında yeni qeyri-sabitlik zonasının yarana biləcəyinə dair əlamətlər peyda olur və bu qeyri-sabitlik Ukraynadakı müharibə ilə “başladı”. Rusiyanın dünya bazarına əsas ərzaq tədarükçülərindən biri olan Ukraynaya qarşı təcavüzü artıq taxılın qiymətində kəskin sıçrayışa səbəb olub. Beynəlxalq ekspertlər xüsusilə ərzaq idxalından asılı olan Afrika və Asiya ölkələrində qlobal qıtlıq təhlükəsindən ciddi danışırlar.
Məlum olur ki, ərzaq təhlükəsizliyi baxımından zəif olan ölkələrin sırasında İran da var. Ölkənin kənd təsərrüfatı taxıl və yağlı bitkilərə olan daxili tələbatı tam ödəmir, İran onların əhəmiyyətli bir hissəsini elə həmin Ukrayna və Rusiyadan alıb. Eyni zamanda, İranda çörəyin qiyməti dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılsa da, bu məsələni həll etmir. Dotasiyalı çörəyin qonşu İraq və Əfqanıstana qaçaqmalçılığı tüğyan edir və bu da İranın özündə qıtlıq yaranmasına gətirir.
Qərbin Tehrana qarşı sanksiyaları ölkənin bahalı enerji məhsullarının ixracından gələn əlavə vəsaitlə ərzaq alışına mane olur. Nəticədə, İranda ərzaq məhsulları, o cümlədən subsidiyalar sürətlə bahalaşır və bu, artıq ölkənin cənub-qərbində mağazaların talanması ilə iğtişaşlara səbəb olub. Xüsusilə İranın bitki yağı, toyuq, yumurta və südün qiymətinin dərhal 300% artacağını elan etməsi narazılıq doğurur. İndiyə qədər hakimiyyət həbslər və sərt tədbirlərlə etirazların böyüməsini cilovlaya bilsə də, etiraz dalğasının hər an yeni güclə alovlana biləcəyi göz qabağındadır.
Eyni zamanda, İranın geosiyasi mövqeyi də mürəkkəbləşir. Rusiyanın Ukraynaya qarşı indiki təcavüzündən əvvəl İran və Rusiya Suriyada Əsəd rejimini dəstəkləyərək “tandemdə” hərəkət edirdilər. Bununla belə, Rusiyanın “Ukrayna cəbhəsindəki” hərbi uğursuzluqları Kremli qoşunu Suriyadan çəkərək təcili Ukraynaya köçürməyə məcbur edir. Nəticədə, bundan sonra Bəşər Əsədin hakimiyyətinin saxlanmasında əsas “yükü” məhz İran daşıyacaq.
Təsadüfi deyil ki, 2022-ci il mayın 8-də Bəşər Əsəd neçə ildən sonra ilk səfərini İrana etdi. Tehranda o Ayətullah Əli Xamenei və İran prezidenti İbrahim Rəisi ilə görüşüb. Bu, Əsədin 2019-cu ilin fevralından bəri Tehrana ilk səfəri və İran hərbi birliklərinin, ilk növbədə SEPAH-ın Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri "pərdəsi altında" quru əməliyyatlarının aparılmasında əsas rolu oynadığı Suriyadakı vətəndaş müharibəsindən sonra ikinci səfəri olub.
Suriyadakı Rusiya kontingenti ilə qarşılıqlı əlaqədə olan İran qoşunları üçün "İsraildən müdafiə" mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Faktdır ki, İsrail və Suriya hələ də müharibə vəziyyətindədir və İsrail istənilən fürsətdə həm Suriyanın hərbi obyektlərinə, həm də Bəşər Əsədin müttəfiqləri olan İran və iranyönlü Livan Hizbullah hərəkatının qüvvələrinin birləşmələrinə zərbələr endirir. Rusiyanın Suriyadakı mövcudluğu böyük miqyaslı olan zaman bu amil Moskva ilə birbaşa münaqişədən yayınmağa çalışan İsraili bir qədər “cilovlayırdı”. Belə desək, həm İran, həm də Rusiya hərbçiləri eyni hərbi bazada idilərsə, İsrail ona zərbə endirməməyə çalışırdı.
Lakin Rusiya qruplaşmasının böyük hissəsi Suriyadan Ukraynaya keçərsə və Əsəd İran qoşunlarına və “Hizbullah”a arxalanmalı olarsa, o zaman İsrail kəskin surətdə fəallaşa və İran qüvvələrinin Suriyadakı mövqelərinə zərbələr endirə bilər. İsraillə İran arasında hərbi münaqişə isə Yaxın Şərqdə yeni “böyük müharibəyə” səbəb ola bilər.
Aydındır ki, Suriyada hərbi vəziyyətin kəskinləşməsi riskləri, İsraillə müharibə perspektivləri, eləcə də İranın ərzaq problemi ilə bağlı daxili vəziyyətdə partlayış təhlükəsi olan şəraitdə erməni “müttəfiqlərinə” kömək məsələsi gündəmə gəlsə də arxa plana keçir. Məhz İrəvandakı revanşistlər Zəngəzur dəhlizinin açılmasının qarşısını almağa çalışan, başlarının əzilməsi yarımçıq qalmış “Artsax” separatçıları bu köməyə ümid bəsləyir. Keçən il bu, hətta İranın Azərbaycan sərhəddində “qılınc çalmasına” səbəb oldu.
Amma Suriyada və daxili siyasi vəziyyətdə problemlərin daha da kəskinləşəcəyi gözlənilərkən, Azərbaycan və Türkiyə ilə əməkdaşlıq İran üçün "həyati əhəmiyyət" kəsb edir. Bu həyati əhəmiyyət ən azından burada Rusiya qazını “əvəz etmək” üçün nəzərdə tutulan İran qazının Avropa bazarına çatdırılması perspektivləri məsələsində özünü göstərir. Beləliklə, Moskva ilə Tehran bu məsələdə rəqibə çevrilə bilər. ABŞ Rusiyaya qarşı sanksiyaların sərtləşdirilməsi fonunda İrana qarşı sanksiyaları “zəiflətməklə” yaxşı oynaya bilər.
Rusiyanın geosiyasi mövqeləri sarsılandan sonra Türkiyə və Azərbaycana “balans” kimi İrana arxalanmağa başlayan erməni lobbisi “uçuşda”dır. Bu gün Bakı və Ankara ilə normal əməkdaşlıq Tehran üçün həmişəkindən daha vacibdir.

Ülviyyə, Hurriyyet.az