Macarıstandan Şuşaya uzanan marşrut...

II Qarabağ müharibəsinin gətirdiyi qələbə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə durğunlaşmış imicini yüksəltdi və onun qlobal miqyasda etibarlı tərəfdaş kimi yolunu açdı. Ölkəmizin beynəlxalq səhnədə uğurları ard-arda gəlir. Bu, həm siyasi, həm iqtisadi sferaya aiddir. Azərbaycan zərgər dəqiqliyi ilə apardığı incə siyasətlə qlqobal müstəvidə vacib oyunçuya çevrilib və öz şərtlərini diqtə edəcək səviyyəyə gələrək, mühüm tranzit dəhlizinin əsas halqasına çevrilib.

Odur ki, gəlin, özündən söz etdirən ölkəmizin iştirakçısı olduğu hadisələrə müxtəlif prizmalardan nəzər salaq.

Bildiyimiz kimi, 2024-cü il iyulun 3-4-də Qazaxıstanın paytaxtı Astanada Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) 24-cü sammiti keçirildi. Bu il Qazaxıstan ŞƏT-ə sədrlik edir. Sammitə BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş, o cümlədən Azərbaycan, Belarus, Hindistan, İran, Qazaxıstan, Qətər, Qırğızıstan, Çin, Monqolustan, BƏƏ, Rusiya, Pakistan, Tacikistan,

Türkmənistan, Türkiyə və Özbəkistanın dövlət və hökumət başçıları təşrif gətirdilər. Qazaxıstan mediası tədbirin təşkilini və iştirakçılarının siyahısını “Tokayevin diplomatik qələbəsi” adlandırdı. Astanada keçirilən ŞƏT sammitində başqa yerlərdə çətinliklə görüşə bilən ölkələrin nümayəndələri iştirak edirdi. Üstəlik, bütün bu ölkələr üçün Qazaxıstan Şərqi Asiyadan Avropaya Orta Dəhlizinin keçdiyi əsas ölkədir. “Qazaxıstanın heç bir geosiyasi ambisiyası yoxdur, ölkə tamamilə neytraldır.

Astananın xarici siyasəti aşağıdakılardan qaynaqlanır: gəlin dost olaq, ticarət edək və birlikdə pul qazanaq. Prezident Qasım-Jomart Tokayev əla diplomatdır və ölkə Rusiya, Çin, ABŞ, Avropa İttifaqı-hər kəslə dostluğu bacarır. Si Tszinpin, Putin və Quterreşin ölkəyə səfəri həqiqətən də Tokayevin siyasətinin bəhrəsini verdiyini göstərir”, deyə Qazaxıstan mediası qeyd edir.

Bu gün Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvləri Hindistan, İran, Qazaxıstan, Çin, Qırğızıstan, Pakistan, Rusiya, Tacikistan, Özbəkistan və Belarusdur. Əfqanıstan və Monqolustan müşahidəçi dövlət statusuna malikdir. ŞƏT ölkələrinin ümumi ərazisi 35 milyon km²-dən çoxdur, yəni Avrasiya ərazisinin 65%-ni təşkil edir. ŞƏT ölkələrinin ümumi əhalisi təxminən 3,5 milyard nəfərdir, yəni dünya əhalisinin demək olar ki, yarısı. Eyni zamanda, bir qanunauyğunluq yaranır - bütün ŞƏT ölkələri bu və ya digər şəkildə dünya iqtisadiyyatının inkişafı üçün perspektivli trans-Avrasiya nəqliyyat dəhlizlərinə, ilk növbədə, Orta Asiya və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Çini Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizə meyl edirlər. Və əsasən bu tranzit dəhlizləri

çərçivəsində iqtisadi əməkdaşlığın perspektivlərinin nəyə gətirəcəyi zənniylə ŞƏT genişlənir. Eyni zamanda, əvvəllər öz ərazisindən Orta Dəhlizə tranzitə qarşı çıxmağa cəhd edən Rusiya bu müqavimətdən imtina edir və əksinə, Orta Dəhlizin inkişafında iştirakını beynəlxalq təcriddən çıxış yolu hesab edir. Rusiyanın müttəfiqləri də ŞƏT vasitəsilə əməkdaşlıqda fəal iştirak ediblər. Belə ki, bu il Astanada keçirilən sammitdə Belarus rəsmi olaraq ŞƏT-ə üzv olubsa, keçən il İran ŞƏT-ə üzv olub. Və bu gün İranda baş verən siyasi proseslərə nəzər saldıqda deyə bilərik ki, bu ölkənin inkişafının “strateji vektoru” ŞƏT-ə üzv olan türk dövlətləri ilə əməkdaşlığa doğru yönələ bilər. İranda keçirilən prezident seçkilərində azərbaycan kökənli olduğunu deyən Məsud Pezeşkiyan qalib gəldi. Maraqlıdır ki, onun rəqibi Səid Cəlili də son vaxtlar türk köklərini vurğulamağa başladı, anasının azərbaycanlı olduğunu xatırlatdı və seçkilərin ikinci turu ərəfəsində Azərbaycanın vilayətlərinə səfər etdi. Bu ümid etməyə əsas verir ki, İranın anti-türk siyasəti keçmişdə qala bilər və ən azı tranzit sahəsində Orta Dəhliz çərçivəsində türk dövlətləri ilə birgə layihələrə çox sürətlə qoşula bilər.

Gürcüstan hələ ŞƏT-in üzvü olmasa da, bu təşkilatla əməkdaşlıqda maraqlıdır. Xüsusən də nəzərə alsaq ki, Orta Dəhliz Gürcüstandan keçib və Çin bu yaxınlarda Gürcüstanda Orta Dəhliz ölkələrinin Qara dənizə və Atlantik okeanına ən qısa və rahat çıxışını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş irimiqyaslı layihəni həyata keçirməyə başlayıb. Gürcüstan Azərbaycanla

birlikdə Orta Dəhlizin qərb hissəsində perspektivli əmtəə tranziti üçün əsas ölkələrə çevrilir. Lakin bu tranzit marşrutunun inkişafı Cənubi Qafqaz regionunda uzunmüddətli və davamlı sülh olmadan mümkün deyil - buna görə də Çin Azərbaycanla regionda sülh və sabitliyin təmin edilməsi üçün səylərin əlaqələndirilməsinə belə diqqət yetirir. Təsadüfi deyil ki, ŞƏT-in sammiti çərçivəsində 2024-cü il iyulun 3-də qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında Strateji Tərəfdaşlığın yaradılması haqqında Birgə Bəyannamə”də birbaşa qeyd olunur ki, Çin Azərbaycan tərəfinin təklif etdiyi sülh gündəmini güclü şəkildə dəstəkləyir və qarşıdurmanın saxlanmasına yönəlmiş geosiyasi intriqaları əks-məhsuldar hesab edir. Həmçinin, sənədə əsasən, terrorçuluq, separatçılıq və ekstremizm bütün beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi təhlükə yaradır və bu çağırışların qarşısının alınması və onlara qarşı mübarizənin birgə səylərini tələb edir.

“Tərəflər milli xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq seçilmiş inkişaf yolunda bir-birini möhkəm dəstəkləməyə davam edəcək, ümumi inkişaf və rifaha nail olmaq üçün əməkdaşlığa hazırdırlar, milli, eləcə də regional əhəmiyyətli məsələlərdə sıx əlaqələri və və qlobal təhlükəsizlik və etimadı gücləndirmək, heç bir qüvvələrin qarşı tərəfə qarşı hərəkətlər etmək üçün öz dövlətinin ərazisindən istifadə etməsinə imkan verməməkdə koordinasiyanı davam etdirəcəklər”, deyə bəyannamədə qeyd olunur.

ÇXR və Azərbaycanın birgə bəyannaməsi Rusiya Federasiyasının revanşizm və separatizmi dəstəkləməkdən əl çəkməsi üçün Kremlə çoxmənalı “Çin xəbərdarlığıdır”. Xüsusən də Pekini yalnız sülh və sabitliyin maraqlandırdığı Cənubi Qafqazda. Şübhəsiz ki, indiki revanşistlərin və Eçmiədzinin Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi həyata keçirmək və yeni müharibəyə

başlamaq cəhdləri Pekini heç də sevindirmir. Yeni İpək Yolu və Orta Dəhliz kontekstində Macarıstanın baş naziri Viktor

Orbanın Şuşa səfəri də əlamətdardır. Burada da maraqlı nüanslar var. 1 iyul 2024-cü ildən Macarıstan Aİ-yə sədrlik edir. Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban ölkəsinin Aİ-yə sədrliyinin başlamasını Avropa İttifaqından kənara çox əhəmiyyətli səfərlərlə qeyd edib. Əvvəla, Viktor Orban 2 iyul 2024-cü ildə Ukraynanın paytaxtı Kiyevə səfər etdi və dərhal Rusiya-Ukrayna müharibəsinə son qoymaq təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Xüsusilə o, Ukraynaya Rusiya ordusu ilə təmas xəttində dərhal atəşkəs elan etməyi təklif etdi. Göründüyü kimi, başqa sülh təşəbbüsləri də olub və bu təşəbbüslərin işə düşməsi ilə bağlı razılığa gəlmək üçün Viktor Orban iyulun 4- də Moskvaya səfərə gedib və orada Rusiya lideri Vladimir Putinlə görüş keçirib.

Viktor Orbanın sülhməramlı missiyasının nəticələrini yekunlaşdırmaq hələ tezdir, lakin Moskva ilə Kiyev arasında real kölgə danışıqlarının artıq getdiyi və Macarıstanın burada vasitəçilik rolunun da təsadüfi olmadığı barədə məlumatlar var. Bu gün Macarıstan təkcə Aİ-də “sağlam mühafizəkarlığın qalası” deyil, həm də Çinin Avropadakı ən yaxın strateji tərəfdaşıdır, xüsusən də Çinin “Kəmər və Yol” layihəsi çərçivəsində Avropa layihələrinin həyata keçirilməsində.

Bu layihələri həyata keçirmək üçün Pekinə Rusiya-Ukrayna müharibəsini uzatmağa ehtiyac yoxdur. Açığı, Viktor Orban sülh təşəbbüsləri ilə təkcə Aİ-dəki mühafizəkar qüvvələrin mövqeyinə deyil, həm də çox güman ki, Çinin mövqeyinə arxalanaraq çıxış edib. Macarıstanın baş nazirinin Aİ-yə sədrlik edən ölkənin lideri statusunda ilk səfərləri arasında ən əlamətdarı onun üçüncü - Azərbaycana səfəri olub. Orban 6 iyul 2024-cü il tarixində “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün inkişafı üçün, xüsusən də Asiya və Avropa arasında ən qısa tranzit marşrutu olan Orta Dəhlizinin işləməsi üçün əsas ölkəyə - Azərbaycana, Şuşaya qeyri-rəsmi sammitə çatdı.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin adından təşkil olunan sammitdə Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkiyənin prezidentləri və yüksək səviyyəli liderləri, o cümlədən OTC müşahidəçi ölkələrinin - Türkmənistan, Şimali Kipr Türk Respublikası (ŞKTC), Macarıstan və digər ölkələrin liderləri iştirak etdilər. Qeyri-rəsmi sammitin mövzusu “Nəqliyyat bağlantısı və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə vasitəsilə davamlı gələcək qurmaq” idi. Sammitdə liderlər Orta Dəhliz və digər nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsi, həmçinin Azərbaycanın 2024-cü il 11-22 noyabr tarixlərində ev sahibliyi edəcəyi BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasına (ÇNL 29) Tərəflərin 29-cu Konfransına hazırlıq məsələlərini müzakirə etdilər. Şuşa sammitində qaldırılan bütün məsələlər həm Macarıstanın özü, həm də onun rəhbərliyinin moderatorluq etdiyi proseslər üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir. Tarixdə ilk dəfə deyil ki, Macarıstan elitası bu Şərqi Avropa ölkəsinin və orta əsrlərdə Avrasiya çöllərindən Avropaya gələn kiçik macar xalqının miqyasından qat-qat böyük rol oynayır. Və çox uzun müddətdir ki, macarlar və onların elitası Avropada saylarına görə daha böyük rol oynayıblar.

Yeri gəlmişkən, macarlar əvvəlcə sayca az olsalar da, nəhəng imperiyalar yaratmış türk xalqları ilə genetik əlaqəsi yalnız təsdiqlənir. Bir vaxtlar bir sıra Qərb dövlətlərinin və Rusiyanın “Macarıstanı Avropa siyasətindən kənarlaşdırmaq” istəyi Avstriya-Macarıstan taxt-tacının varisinin öldürülməsinə və qanlı Birinci Dünya Müharibəsinə səbəb oldu, nəticədə

Macarıstan qondarma “Macar tacı”nın əksər torpaqlarını itirdi. Ancaq indi maraqlı bir paradoks var - bu torpaqların daxil olduğu dövlətlər - Slovakiya, Serbiya, Sloveniya, Xorvatiya, Rumıniya, Bosniya - Macarıstanın "mənəvi liderliyini" müəyyən şəkildə tanıyaraq koordinasiyalı siyasət yürütməyə başlayır. Üstəlik, onların perspektivlərinin təkcə Avropanın qərbində deyil, həm də Macarıstanın türk dövlətləri ilə ən sıx və konstruktiv əməkdaşlığa malik olduğu Şərqdə olduğunu dərk edərək. Macarıstandan Şuşaya uzanan marşrut həm də Şuşadan Avropanın göbəyindəki Macarıstana uzanan marşrutdur.

Ülviyyə Şükürova