Qərbi Azərbaycanın Türk-Müsəlman əhalisinin II Dünya müharibəsində iştirakı
I YAZI
Hay kilsəsinin Qərbi Azərbaycanda kökənli Türk-Müsəlman əhalisinə qarşı 1918-1920-ci illərdə apardığı soyqırım-qətliamlar nəticəsində 200 min nəfərə yaxın dins sakin öldürülmüş, eləcə də minlərlə insan Osmanlı Türkiyəsinə və Cənubi Azərbaycana köçmüş, tarixi ərazilərimiz boşaldılmış, həmin yaşayış məntəqələrinə Fransadan, Rusiyadan, Livandan, Suriyadan, Osmanlı Türkiyəsindən, Cənubi Azərbaycandan... ibtidai insan-hay sürüsü yerləşdirilmişdir. Bununla belə II Dünya müharibəsində (1939-1945-ci illərdə) Qərbi Azərbaycandan olan soydaşlarımız (300 min nəfərə qədər əsgər-zabit heyəti ilə) hay-daşnak satqınlarından fərqli olaraq yalnız SSRİ Ordusunun sıralarında Böyük Vətəni qorumuşlar.
II Dünya müharibəsinin başlaması hay kilsəsinin və ibtidai insan-hay sürüsünün etnogentik şüurunda Türk-Müsəlman dünyasına qarşı nifrətinə rəğmən yeni hərbi-siyasi səhifəsinin yazılması üçün mürtəce imkan yaratdı-Hitler Almaniyası ilə gizli əlaqəyə girib SSRİ Ordusuna qarşı döyüşərək Türk-Müsəlman əhalisinin növbəti soyqırımına-qətliamına rəvac vermək, “erməni” məsələsini həll və müharibənin Türkiyə Cumhuriyyətinə qarşı yaratdığı bütün imkanlardan istifadə etmək. Həmin dövrdə hay kilsəsinin baş keşişi Qevorq Çorekçyan (1868-1954), Qərbi Avropada mütəşəkkil “erməni” icması və Qaregin Ter-Arutyunyan (Nijde,1886-1955) – Drastamat Kanayan (Dro,1883-1956, 1914-cü ildə 2-ci “erməni” könüllüləri alayının komandiri, o dövrdə Rumıniyada yaşayıb, yerli “Daşnakstyun” terrorçu təşkilatına rəhbərlik edib) cütlüyü bu istiqamətdə aktiv fəaliyyətə başlamışlar. 1940-cı ilin yazında adı çəkilən cütlük artıq faşist Almaniyasının Xarici siyasət idarəsinin rəisi Alfred Rozenberqlə (1892-1946), 1941-ci ilin sentyabr ayında isə Baş Təhlükəsiszlik idarəsinin rəisi Reynxard Qeydrixlə (1904-1942), Hərbi kəşfiyyat və Əks kəşfiyyat idarəsinin (“Abver”) rəhbəri admiral Vilhelm Kanarislə (1887-1945) görüşmüş, hərbi-siyasi taktiki əməliyyatların başlanması üçün proqram işlənib hazırlanmış və qısa müddətdən sonra icrasına başlanılmışdır. Artıq, 29 dekabr 1941-ci il tarixdə A.Hitlerin bu xüsusda razılığı olmuş, Polşa ərazisində 8 fevral 1942-ci ildə “erməni” legionunun yaranmasına əmr vermişdir. İlk milli “erməni” hərbi birliyinin düşərgəsi Zaerjirje qəsəbəsində, eyni zamanda “erməni” zabitlərinin hazırlanması kursları Leqionovo şəhərində yaradılmışdır (Polşa ərazisində formalaşan 808-ci piyada alayının tərkibində 916 “erməni” əsgəri, 41 alman zabiti olub, onlar Krasnodar diyarı, Qara dəniz sahilindəki Tuapse şəhəri uğrunda, 809-cu “Zeytun” piyada alayının 913 “erməni” əsgəri, 45 alman zabiti, komandir Herman Bekker olmaqla 18 noyabr 1942-ci ildə Şimali Qafqaz cəbhəsində Nalçik və Mozdok şəhərlərində, Kerç yarımadası və Kuban çayı hövzəsində gedən döyüşlərdə faşist işğalçılarla eyni səngərdə olmuşlar).
SSRİ Silahlı Qüvvələri sırasında satqın və xəyanətkar haylardan ibarət yaradılmış digər hərbi birləşmələrə ( 813-816-cı piyada və atıcı alaylara) və alman-faşist silahlılarına qarşı 1941-1945-ci illərdə Qərbi Azərbaycanın milli, kökənli 300 min nəfərə qədər əsgər-zabit heyəti mərdliklə döyüşmüş, ilk növbədə Türk-Müsəlman dünyasının milli şərəfini canları-qanları bahasına uca tutmuşlar. Məhz buna görədir ki, mürtəce hay kilsəsi, xəyanətkar insan sürüsü-haylar Qərbi Azərbaycandan Böyük Vətən müharibəsində iştirak edən soydaşlarımız haqqında bir kəlmə belə demir və yazmır, sanki bu müharibədə “Ermənistan SSR” adlı yerdən yalnız “erməni”lər iştirak etmişlər. Həmçinin 1945-ci ildən sonra Qərbi Azərbaycanın Türk-Müsəlman əhalisi yaşayan əksər yaşayış məntəqələrində bu cahan müharibəsinə dair abidə-xatirə kompleksinin inşasına məqsədli şəkildə imkan verilməmişdir.
Məlumat üçün qeyd edək ki, Qərbi Azərbaycanda (“Ermənistan SSR”) 1939-cu ildə yaşayan əhalinin ümumi sayı 1 milyon 282 min, 1940-cı ildə isə 1 milyon 320 min nəfər olmuşdur.
1941-1945-ci illərdə alman və hay faşist işğalçılarına qarşı Böyük Vətən müharibəsində vuruşan Qərbi Azərbaycandan olan əsgər və zabitlərimizin unudulmaz şərəfinə naminə hər bir kənd və şəhər üzrə onların siyahısı ilə oxucularımızı tanış edirik.
SSRİ Xalq Təsərrüfatının Mərkəzi Dövlət Arxivinin məlumatına görə 1939-cu ildə Qərbi Azərbaycanın Basarkeşər nahiyəsində 34 min 644 nəfər yaşamışdır, onlardan 19 min 805 nəfər Türk-Müsəlman, 14 min 140 nəfər “erməni” olub. Bu nahiyənin Nərimanlı kəndində (əski adı Hüseynquluuşağı idi, 1935-ci ilədək, 1960-cı ildən sonra haylar “Nərimanlı” antrotoponimini dəyişməyə cəhd etsələr də, 1988-ci ilədək buna nail ola bilmədilər) 120 ev olsa da, 150 nəfər sakini 1941-1945-ci illər müharibəsində iştirak etmiş, onlardan 72 nəfəri geri qayıtmamışdır...
- Əli Rəşid oğlu Süleymanov, subay, qayıtmayıb;
-Təyyar Məhəmməd oğlu Abbasov, 2 uşağı qalıb, Qara dəniz sahillərində həlak olub;
-Əziz Abbas oğlu Tanrıverdiyev, 3 uşağı qalıb, Krım uğrunda döyüşüb;
-Xuluş Vəli oğlu Tanrıverdiyev, 3 oğlu, 1 qızı qalıb;
-Əli Əkbər oğlu Həşimov, 3 uşağı qalıb;
-Teliş Rəhim oğlu Mehdiyev, 2 qızı qalıb;
-İmirzalı Abbas oğlu Tanrıverdiyev, subay;
-Qoca Bayram oğlu Alıyev, 3 uşağı qalıb;
-Tapır Bayram oğlu Alıyev, subay;
-Yaqub Oruc oğlu Quliyev- subay, Ukrayna uğrunda döyüşlərdə həlak olub (onun məzarı barədə
Basarkeçər rayon Hərbi komissarı Arşalus Qəribyan 1955-ci ildə məlumat verib);
-Aslan Zeynal oğlu Abdullayev, subay;
-Bəhrəm Əli oğlu Nadirov, subay;
-Xıdır Bəxtiyar oğlu İbrahimov, subay;
-Bayram Balı oğlu Bəhrəmov, subay;
-Xuluş Abbas oğlu, 2 uşağı qalıb;
-Məhəmməd, Həbib və Mehdi Rəhim oğlu oğulları, subay, qayıtmayıblar;
-Məhəmməd İsmayıl oğlu Bağırov, (1901-1943), 5 uşağı qalıb;
-Rəsul İbrahim oğlu Qarayev (1907-1942);
-Salah Xəlil oğlu Qarayev, kənd Sovetinin və kolxozun sədri işləyib, 3 uşağı qalıb;
-Bəhmən Məhəmməd oğlu Əhmədov (1880-1954);
-Həsən Oruc oğlu Musayev (1914-1984);
-Həbib İman oğlu Abbasov (1910-1984), döşündən yaralanıb, müharibədən sonra əsirlikdən qayıdıb,
Zaqatala rayonunda yaşayıb;
-Xanbala İman oğlu Abbasov (1924-2006), Zaqatala rayonunda yaşayıb;
-Səlim Salman oğlu Qarayev (1906-1981), 1939-cu il Fin müharibəsində və Belorusiya cəbhəsində
döyüşüb, Yevlax rayonu, Aran qəsəbəsində yaşayıb;
-Məsim Əkbör oğlu Həşimov (1925-2012), Cənubi Azərbaycanda qulluq edib, Abşeron rayonu,
Mehdiabad qəsəbəsində yaşayıb;
-Şahmalı Qasım oğlu Qurbanov (1937-2007), təsərrüfat rəhbəri işləyib;
-Qurban Əziz oğlu Nəcəfov (1925-2015), Gəncə şəhərində yaşayıb;
-Səid Cabbar oğlu Quliyev (1925-2020), Leninqrad cəbhəsində döyüşüb;
-Şaxoy Qasım oğlu Hacıyev (1921-1951), müharibədən xəstə qayıtmışdı;
-Xankişi Bəşir oğlu Quliyev (1922-2000), Gəncə şəhərində yaşayıb;
-İmaməli Mirzə oğlu Yusifov (1890-1960), müharibədə əsir düşüdüyü üçün ABŞ Alyaska ştatından
Maqadan şəhərinə gətirilib, həbsxanada cəza çəkib, 1950-ci illərdə qayıdıb;
-Pənah Nəbi oğlu Hacıyev, 4 uşağı qalıb, müharibədən sonra Türkmənistan SSR-də yaşayıb;
-Əmirmurad Nəbi oğlu Hacıyev (1896-1996), kolxozda aqronom işləyib;
-Şahmalı Nəbi oğlu Hacıyev (1911-1994), məktəbdə tarix müəllimi olub;
-Qoşunəli Nəbi oğlu Hacıyev (1922-1997), Bakı şəhərində yaşayıb, kimya müəllimi idi;
-Məhəmməd Musa oğlu Aslanov (1897-1975);
-Təyyar Musa oğlu Aslanov (1921-2006);
-Əvəz Musa oğlu Aslanov (1900-1975), Stalinqrad/Volqoqrad şəhərinin fəxri vətəndaşı idi, məktəbdə
tarix müəllimi işləyib;
-Rəhim Abbas oğlu Heydərov (1898-1976);
-İsa Ədil oğlu Qəribov (1922-2000), Gəncə şəhərində vəfat edib;
-Əmirmurad Vəli oğlu Əmirov (1925-2005), Gəncə şəhərində yaşayıb;
-Həsən Nəbi oğlu Elləzov (1911-1989);
-Qara Nəbi oğlu Elləzov (1927-1995), Gədəbəy rayonunda vəfat edib;
-Fərhad Qurban oğlu Cəlilov (1934-2000), Bakı şəhərində vəfat edib;
-Ələsgər Qurban oğlu Cəlilov (1936-2005), Bakı şəhərində vəfat edib;
-Bayraməli Xudiyev (1900-1975);
-Həşim Hüseyn oğlu (1905-1975);
-Qaraş Cəlil oğlu İbrahimov (1925-2008), Berlin şəhəri uğrunda döyüşlərin iştirakçısı olub, Sumqayıt
şəhərində vəfat edib;
-Qərib Cəlil oğlu İbrahimov (1926-2005), zabit olub, Gəncə şəhərində vəfat edib;
-Vilayət Mirzə oğlu Yusifov (1876-1951);
Bu kəndin 400 ailəsinin, 4 min nəfərə yaxın əhalisinin timsalında müharibəyə gedənlərinin xatirəsinə abidə kompleksinin ucaldılmasına hay kilsəsi və daşnak sürüsü imkan verməyib...
(Ardı var)
Qismət YUNUSOĞLU,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
Qeyd: Yazının hazırlanmasında həm də Qərbi Azərbaycanın Basarkeçər nahiyəsinin Nərimanlı kənd sakini Novruz Məmməd oğlu İsmayılovun (1932) məlumatlarından istifadə edilmişdir.