Rusiyanın daha bir "antitürk" separatçı ocaq yaratmağa gücü çatmadı-Moskvanın separatçı Qaraqalpaqstan planı baş tutmadı

Bildiyiniz kimi, SSRİ-nin müttəfiq respublikalarının tərkibindəki çoxsaylı “muxtariyyətlər” ilkin olaraq “saatlı bomba” kimi ortaya atılmışdı ki, zəruri məqamda separatçılıq prosesini işə salmaqla onu “partlatmaq” olsun. Beləliklə, “imperiyanın dağılmasının memarları” separatçılığın əsasında “neoimperiya” siyasətini planlaşdırırdılar. Qafqazda imperiya maraqları erməni lobbisinin maraqları ilə kəsişirdi, çünki onların “miatsum”u – Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin Ermənistana birləşdirilməsi üçün presedentlər lazım idi.
Mərkəzi Asiyada iki belə “gecikmiş mina” var idi. Onlardan biri Dağlıq Bədəxşan Muxtar Vilayəti, digəri isə Özbəkistan SSR-in tərkibində başqa bir muxtariyyət - Qaraqalqpaq MSSR idi.
Qaraqalpaqlara gəlincə, onlar etnik cəhətdən qazaxlara və noqaylara ən yaxın olanlardır, bəziləri isə onları qazaxların bir hissəsi hesab edir. Digər tərəfdən, qaraqalpaqlar özbək xalqına qarışmış Fərqanə qıpçaqlarına çox yaxındırlar. Amma əslində, bir çox tarixçilərin fikrincə, onların mənşəyi indiki Ukrayna ilə, xüsusən də Kiyevlə bağlıdır. Bunlar azsaylı türk xalqlarındandır ki, öz tarixləri boyu şərqdən qərbə deyil, qərbdən şərqə xeyli köç etmişlər.
Tarixi salnamələrdən məlum olur ki, Kiyev Rus dövlətində əsas hərbi qüvvə Kiyev yaxınlığında və onun cənubunda yaşayan türklər olub, salnamələrdə torklar, berendeylər və “qara başlıqlar” (slavyan adı) və ya qaraqalpaqlar kimi xatırlanır. Məhz onlar əslində knyazları Kiyevdə hökmranlıq etməyə “dəvət etmişlər” və onların razılığı olmadan bir dənə də olsun mühüm siyasi qərar qəbul edilməmişdir. Qaraqalpaqların (qara başlıqlıların) Kiyev knyazlığının siyasi həyatında mühüm rolu, salnamələrdə “bütün rus torpağı və qara başlıqlılar (yəni qaraqalpaqlar)” ifadəsinin təkrarlanması ilə də sübut olunur.
Qaraqalpaqların ilkin əsasını torklar və oğuzların türk tayfaları təşkil edirdi, lakin sonradan onların tərkibinə çoxsaylı qıpçaqların getdikcə daha çox “dalğaları” qarışdı və nəticədə bu gün qaraqalpaq dili mühüm oğuz komponentləri ilə birgə türk dillərinin qıpçaq alt qrupuna aiddir.  Tarixi köçlər gedişində qaraqalpaqların tərkibinə mühüm monqol komponenti, xüsusən də manqit tayfası da daxil idi.
Kiyev yaxınlığında yaşayan qaraqalpaqlar Çingizxan İmperiyasına, Batu xanın qoşunlarına ən şiddətli müqavimət göstərərək, imperiyanın çox üstün səviyyəli qüvvələrinə qarşı bir həftədən çox Kiyevi müdafiə ediblər. Tarixçi Rəşid-əd-din 1240-cı ildə Kiyevin fəthini təsvir edərək yazır: “Batu xanla onun knyaz qardaşları Kadan, Buri və Buçeklə birlikdə rusların ölkəsinə və qara papaqlılara (Qaraqalpaqlar) yürüş etdilər və 9 gündə rusların Mankerkan böyük şəhərini ələ keçirdilər (yəni Kiyev).
Kiyev sonda məğlub oldu, lakin qaliblər qaraqalpaqların cəsarəti və şücaətini yüksək qiymətləndirdi. Qaraqalpaq xalqının əhəmiyyətli hissəsi Volqaboyu Cuçi Ulusunun mərkəzinə yaxın yerdə yerləşdirilərək bu dövlətin hərbi-elitar strukturuna daxil oldu. İndiki Ukrayna ərazisində qalan qaraqalpaqlar Ukrayna kazaklarının əsasını təşkil edərək, Ukrayna xalqına qoşuldular.
Volqaya köçən qaraqalpaqlara gəlincə, onlar və onlara bitişik olan noqaylar XVII əsrin əvvəllərində oyratların (kalmıkların) hücumu altında yenidən xeyli məsafəyə köç etməli oldular.
Lakin noqaylar müasir Ukraynanın cənubundakı çölləri və Şimali Qafqazı məskunlaşdıraraq, əsasən hallarda Krım xanlarının təbəələrinə çevrilirdilərsə, o zaman qaraqalpaqlar, uzun müddət ömürləri boyunca Dnepr sahillərində, sonra isə Volqa sahillərində yaşayaraq balıqçılıqda ustalaşan, ardınca isə "bol balıqlı" Sırdərya ilə Aral dənizi sahillərinə köçən xalqoldular. Daha sonra qaraqalpaqlar Amudəryanın aşağı axarlarına köçərək Xivə xanlarının təbəələrinə çevrildilər.
Türk xalqlarını parçalamaq üçün ən kiçik fikir ayrılıqlarından istifadə etməyə çalışan sovet hakimiyyəti qaraqalpaqları öz “inzibati oyunlarının” girovuna çevirdi. 1924-cü ildə mərkəzi Türküstan MSSR-in Amudərya vilayətinin, Xorəzm Sosialist Sovet Respublikasının (keçmiş Xivə xanlığı) Xoceyli və Kunqrad rayonlarının ərazisini tutan Turtkul şəhəri olmaqla Qara-Qalpaq Muxtar Vilayəti təşkil edildi.
1925-ci il fevralın 16-da Qırğızıstan MSSR-in (sonradan Qazaxıstan MSSR) tərkibində Qara-Qalpaq Muxtar Vilayəti rəsmi şəkildə yaradıldı. 1930-cu il iyulun 20-də Qara-Qalpaq Muxtar Vilayəti Qazaxıstan MSSR-in tərkibindən çıxarılaraq RSFSR-in tabeliyinə verildi. 1932-ci il martın 20-də qurum RSFSR tərkibində Qara-Qalpaq MSSR-ə çevrildi və Nukus şəhəri Qaraqalpaq MSSR-in paytaxtı oldu. 1936-cı il dekabrın 5-də Qara-Qalpaq MSSR Özbəkistan SSR-in tərkibinə daxil oldu və 1964-cü ildə Qaraqalpaq MSSR adlandırıldı.
SSRİ-nin dağılması gedişində Aral dənizinin quruması ilə bağlı yaranmış ekoloji fəlakəti bəhanə edərək Cənubi Qafqazda separatizmi qızışdı1ran qüvvələr qaraqalpaq separatizmini də qızışdırmağa çalışırdılar. Sonra xüsusi xidmət orqanlarının “müstəqil” Qaraqalpaqstanı təşkil etmək cəhdlərinə baxmayaraq, bu məsələ uğursuzluğa düçar oldu. 1993-cü ildə Qaraqalpaqıstan Respublikasının Özbəkistana muxtariyyət kimi daxil olmasına dair müqavilə imzalandı.
Lakin bu il Özbəkistan konstitusiyasına düzəliş layihəsi iyulun 1-2-də dərc edildikdən sonra Qaraqalpaqstanda iki dəyişikliyə - respublikanın suveren statusunun ləğvinə və onun Özbəkistanın tərkibindən çıxmaq hüququndan məhrum edilməsinə etirazlar başlayıb. Və müəyyən qüvvələr onların arasında separatçı iğtişaşlar salmağa çalışdılar. Xoşbəxtlikdən Özbəkistan hakimiyyəti vaxtında tədbirlər gördü və ilk cəhddə Özbəkistan Konstitusiyasına edilən mübahisəli dəyişikliklər geri götürüldü, ikinci olaraqsa təxribatçılar və iğtişaşların təhrikçiləri saxlanılaraq zərərsizləşdirildi.
Bu iğtişaşların kimə sərfəli olduğunu adi gözlə görmək olar. Həmin Rusiyadakı müəyyən qüvvələr rus toplumunu "Böyük Turan"la qorxudurlar. Və həmin “böyük Turan” erməni lobbisinin başlıca dəhşət hekayəsidir. Belə görünür ki, Orta Asiyanın türk ölkələri arasında ən perspektivli transkontinental tranzit yollarına, eləcə də Xəzər dənizi və Cənubi Qafqazdan keçən, o cümlədən Zəngəzur dəhlizi yaxınlığında “qeyri-sabitlik zonaları” sifarişi var.
Amma yeni separatçılıq mərkəzi ilə “Turanı partlatmağa” və bölgəyə rus qoşunlarını yerləşdirməyə ümid edənlər kəskin şəkildə “geri çəkilməyə” məcbur oldular. Buna dolayısı ilə “General of SVR" teleqram-kanalı da eyham vurur:
“Rusiya prezidenti Vladimir Putin həftəsonu müxtəlif tərkibdə və formatda bir neçə görüş keçirib. Özbəkistanda etirazlarla bağlı gərgin vəziyyət bu həftəsonu Putinin gündəmi olub. Belə ki, Özbəkistanda baş verən hadisələrə həsr olunmuş görüşlərdə Putin və həmkarları Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyevin Rusiyaya yardım üçün müraciət etmək imkanını müzakirə ediblər. Özbəkistan KTMT-nin üzvü deyil, üzvlüyünü dayandırıb, baxmayaraq ki, bu təşkilat bəzən hələ də Daşkənd müqaviləsi adlanır. Putin görüşlərin birində Özbəkistana KTMT-yə üzvlüyün dərhal bərpası ilə bağlı mümkün təklif məsələsini qaldırdı, lakin həm Putin, həm də iclas iştirakçıları yekdil fikrə gəldilər ki, Özbəkistan rəhbərliyinə effektiv dəstək vermək mümkün olmayacaq. Rusiya Federasiyasının Silahlı Qüvvələri və bu təşəbbüsdən imtina etmək qərara alındı. Ukraynadakı müharibəyə bütün döyüşə hazır qoşunlar cəlb olunub və KTMT müttəfiqləri yalnız mənəvi baxımdan real dəstək verə bilər. Özbəkistanın dərhal KTMT-yə bərpası və Özbəkistan rəhbərliyinin kömək istəməsi halında Özbəkistana on beş minə yaxın Belarus qoşununun göndərilməsinin mümkünlüyü müzakirə edildi, lakin belə bir ehtimala sadəcə eyham vuran Lukaşenko o qədər təşvişə düşdü ki, qəti şəkildə imtina etməyə tələsdi və hətta ertəsi gün açıq şəkildə KTMT qoşunlarının Belarusdan Özbəkistana göndərilməməsi üçün özünü Ukraynadakı münaqişənin tərəfi elan etdi. Özbəkistan prezidentinin ölkəsindəki iğtişaşların xaricdən başlaması ilə bağlı açıqlama verdiyi  barədə məlumat verildikdə Putin bunu köməyə xahiş kimi qəbul etdi və təcili iclas çağırdı. Görüşlərin nəticəsi olaraq XİN vasitəsilə Özbəkistan tərəfinə kömək istəməyin arzuolunmaz olduğunu yumşaq, lakin israrla çatdırmaq barədə göstəriş verilib. Prinsipcə, bazar günü səhər Özbəkistanda vəziyyət bir qədər sakitləşincə Putin hətta görüşü “görünür, keçdi” sözləri ilə yekunlaşdırdı. Amma nə olursa olsun, artıq şənbə gecəsi Putin Özbəkistanın kömək istəyinə münaqişənin daxili xarakterli olması və kənar təsirin olmaması səbəbindən imtina etmək qərarına gəldi. 
Görünür, bəzi “strateqlər” arzularını reallıq kimi qələmə verməkdədirlər. Özbəkistan “xoş niyyətindən” KTMT-dən kömək istəmək üçün Rusiyaya müraciət etmək fikrində deyildi. Çox güman ki, bu çağırış bir vaxtlar Gürcüstana rus “sülhməramlıların” çağırıldığı kimi, eyni şəkildə “ortaya atıla” bilərdi. Nəzərə alsaq ki, Rusiya hərbçiləri əvvəlcə Abxaziya və Sxinvali bölgəsindəki separatçılara dəstək verincə, Gürcüstan o zaman müharibəni mahiyyətcə rus təxribat ocaqlarına və onların dəstəklədiyi separatçılara uduzdu və 2008-ci ildə “sülhməramlı” adı altında öz ərazilərinin Rusiya Federasiyası tərəfindən gizli işğalına razılıq verməyə məcbur oldu. Ola bilsin ki, bu dəfə də Rusiya Özbəkistana oxşar ssenarini işə salacaqdı. Amma Daşkənd daha fəndgir və çevik tərpəndi. 
Bununla belə, əsas amil - Ukrayna müharibəsi və Ukrayna xalqının Rusiya təcavüzünə qarşı müqaviməti qaraqalpaqdan istifadə etməyə ümid edənlərin planlarının üstündən xətt çəkdi.

Ülviyyə, Hurriyyet.az