"Şimal axını-2"-nin qətli fərmanını kim verdi...
Rusiyanın Avropaya qaz tədarükünü dayandırması onun etibarlı təchizatçı statusunu əlindən alıb. Eyni zamanda, “Şimal axını”nda sızma gələcəkdə təbii qaz sahəsində qaz logistika infrastrukturunun hansı səmtdə qurulmasında həlledici rol oynaya bilər.
Rusiyanın son həftələrdə Avropa ölkələrinə qaz nəqlini kəsməsi regional və qlobal enerji balansları baxımından böyük hadisəyə çevrilib. Bu addım Rusiyanın etibarlı təbii qaz tədarükçüsü kimi təxminən yarım əsrlik reputasiyasına son qoydu. Hələ 15 il əvvəl Avropa ölkələrində təbii qazın boru kəmərləri ilə nəqlindən başqa mayeləşdirilmiş formada, yəni LNG şəklində istifadəsi üsulu heç kimin ağlına gəlməzdi. Məhsulun mayeləşdirilməsi və sonra yenidən qaza çevrilməsi əhəmiyyətli miqdarda enerji tələb edir ki, bu da istər-istəməz LNG-ni boru qazından xeyli bahalaşdırdı.
Bununla belə, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi ölkələr uzun müddətdir ki, dənizlə gətirilən LNG-dən istifadə edirlər. Son on və xüsusilə də son beş ildə Avropa təbii qazın mayeləşdirilmiş formada nəqli və paylanması sahəsində də irəliləyib. Bunda ABŞ-ın şist qazına əhəmiyyətli investisiyası böyük rol oynayıb. Keçmişdə təbii qaz idxalçısı olan ABŞ şist qazına yatırdığı sərmayələr sayəsində nəinki öz ehtiyaclarını ödəməyə, hətta mavi yanacağın ixracına da başlamağa müvəffəq olub. Lakin ixrac üçün qaz hasil etmək kifayət etmədi. Paylayıcı kanallar da lazım idi. Buna gedən yol isə qazı köhnə qitəyə, daha doğrusu, mavi yanacağın ən böyük istehlak bazarı olan Avropa ölkələrinə satmaq imkanından keçir. Təbii ki, ABŞ-ı Avropaya qaz tədarükçüsü edən belə bir infrastrukturun yaradılmasına qədər ciddi maneələr var idi. ABŞ-a ilk növbədə təbii qazı LNG-yə çevirmək və tankerlərə yükləmək üçün terminallar lazım idi. ABŞ dərhal işə başladı. Atlantik və Sakit okean sahillərində əvvəllər LNG-nin qəbulu üçün yaradılmış terminallar LNG-nin yüklənməsi və boşaldılması üçün terminallara çevrilməyə başladı və onlarla yanaşı, yeni yükləmə qurğuları tikilir. Avropanın Atlantik sahillərində isə bu vaxt LNG qəbul etmək üçün terminallar yaradılırdı. Təbii ki, bütün bunlar böyük investisiyalar tələb edirdi. İstənilən nöqtəyə çatmaq üçün uzun yol qət etmək lazım idi. ABŞ və Avropa ölkələri, hətta Türkiyə diqqətini bu işə cəmləsə də, Rusiya da bu işdən kənarda qalmayıb. Moskva bir tərəfdən təbii qazını Avropanın qapılarına çatdırmaq üçün yeni marşrutlar qurur, digər tərəfdən isə yeni, inkişaf edən LNG bazarında addımlar atır və irəliləyirdi. Yeni qaz kəmərləri arasında Rusiya Qara dənizin dibi ilə qazı Türkiyəyə, oradan da Avropaya ötürmək üçün nəzərdə tutulan “Türk axını”nı və mavi yanacağın Avropa ölkələrinə, ilk növbədə Baltik dənizinin dibi ilə Almaniyaya nəqlini nəzərdə tutan “Şimal axını 2”ni inşa edib. Rusiya məhsulunu Qərbə satmağa hazırlaşarkən Şərqi də nəzərdən qaçırmadı. Qazın Rusiyadan Çinə nəqlini nəzərdə tutan kəmər “Sibirin gücü” adlanır. Bütün dünyada eyni vaxtda qaz kəmərlərinin, LNG-nin qəbulu və ixracı üçün terminalların, eləcə də LNG tanker parkının tikintisinə investisiyalar qoyulduğu halda, enerji məsələsinə təsir edə biləcək bir çox iqtisadi, siyasi və hərbi böhranlar yaşanırdı. Onların arasında Suriyadakı vətəndaş müharibəsi, Krımın ilhaqı, Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş Dağlıq Qarabağdakı müharibəsi olub. Suriyadakı münaqişə zamanı Rusiya təyyarəsinin Türkiyə hava məkanında məhv edilməsi kimi hadisələri də xatırlamaqda fayda var. Bütün bu münaqişələr, yaxın-uzaq regionlarda baş verən böhranlar zamanı Rusiyanın təbii qazdan silah kimi istifadə edib-etməyəcəyi məsələsi həmişə müzakirə olunub. Və bütün bu proseslərdən "Rusiya etibarlı qaz tədarükçüsü" adı ilə çıxdı və bu, “isti münaqişələr zamanı belə təbii qazı söndürmədi” arqumenti ilə dəstəklənirdi. Rusiyanın Ukraynada 2022-ci il fevralın 24-də başlayan müharibənin ilk 6 ayında “ödəniş rublla yoxdursa–qaz yoxdur” siyasətinə baxmayaraq, bu başlıq saxlanılmışdı, son həftələrdə isə tamamilə yox olub. Əvvəllər texniki nasazlıqlara görə “Şimal axını 1”lə qaz nəqlini bir neçə dəfə məhdudlaşdıran Rusiya, nəhayət, Avropaya qaz nəqlini dayandırdığını bəyan etdi.
Rusiyanın qaz tədarükünü kəsməsindən bəri yayın ortalarından bəri qurulan Avropanın bu qışı dondurmaq qorxusu kuliminasiya nöqtəsinə çatıb. Bu versiyanın qarşısını almaqdan ötrü tədbirlərin görülməsi üçün səylər gücləndirilib. Daha çox diqqət çəkən versiyalardan bəziləri enerjiyə qənaət, vitrin işıqlarının söndürülməsi, alternativ enerji təchizatı variantlarının genişləndirilməsi və əvvəl istismardan çıxarılan və ya bağlanmalı olan bəzi enerji obyektlərinin, məsələn, kömür və nüvə elektrik stansiyalarının yenidən istismara verilməsidir. Bu arada köhnə və yeni tikilmiş təbii qaz anbarlarının mümkün qədər doldurulmasına cəhdlər edilirdi və demək olar ki, Rusiya qazı kəsməzdən əvvəl Avropa ölkələrində qaz anbarları demək olar ki, tam dolu idi. Avropanın ABŞ-ın çox arzuladığı, bunun üçün çox səy göstərdiyi Rusiya qazı və neftinə embarqo addımları öz bəhrəsini verməyə başladı. Avropa ölkələri Rusiya qazından istifadəni davam etdirmək istəmədiyi halda, embarqonun təsiri ilə Rusiya neftinə beynəlxalq bazarlardakı analoqlarından 30% ucuz qiymətə alıcılar çıxdı. Çünki sanksiyaların əhatə dairəsi genişləndi və Rusiya neftini almağa hazırlaşan ölkələr Amerika təhlükəsi ilə üzləşdi. Məhz bu hadisələrdən sonra Rusiya uzun müddət satdığı enerji resurslarını almamaq üçün hazırlıqlar görən Avropa ölkələrinin qazını kəsdi. Rusiya 40 ilə yaxın "etibarlı qaz təchizatçısı" kimi reputasiyadan sonra Avropa ölkələrinə mavi yanacağın tədarükünü kəsdikdən və bu tituldan imtina etdikdən sonra hamı hadisələrin bundan sonra necə inkişaf edəcəyindən narahat olmağa başladı. Avropa ölkələri rus qazı olmadan qışa hazırlaşmağa davam etdi, bu məqamda Putinin “Şimal axını 2-ni işə salmağa razılaşın, biz qaz klapanlarını açacağıq” ruhundaki siqnallarına elə də çox reaksiya verilmədi. Lakin daha bir maraqlı hadisə baş verdi: xəbər gəldi ki, illərdir Avropanı qidalandıran “Şimal axını” qaz kəmərində eyni vaxtda üç fərqli yerdə qaz sızması olub. Qaz sızmasının qəza olduğuna insanları inandırmaq asan deyil. Əksəriyyət, təbii ki, təxribata inanır. Bəs boru kəmərinə bu hücumun müəllifi kim ola bilər? Təbii ki, bir çox ssenarilər mümkündür. Rusiya qazı olmasa, bu qış enerji qıtlığı ilə üzləşəcəyini bilən və bunun qarşısını almaq üçün tədbirlər görməyə çalışan Avropa, razılıq əldə olunarsa, qaz ala biləcəyi kəməri sıradan çıxara bilərmi? Bu, kiçik ehtimaldır. Bu hadisədə başqa bir oyunçunun, məsələn, Avropanın Rusiya boru kəməri qazı ilə əlaqələrini kəsməsini və nəhayət, Moskva ilə körpüləri yandırmasını istəyən, bu oyunçu ilə, yəni ABŞ-la birgə hərəkətə keçmək istəyənin izi ola bilərmi? Yoxsa başa çatdırdığı və demək olar ki, tam istifadəyə verdiyi “Şimal axını 2” qaz kəmərini açmaq üçün Avropanı küncə sıxışdırmaq istəyən Rusiyanın riskli oyuna başladığını düşünmək doğrudanmı mümkünsüzdür? Demək olar ki, Rusiya Avropaya qaz nəqlini kəsdikdən sonra təbii qaz logistikası əvvəlki kimi olmayacaq. Təbii qaz qlobal enerji istehlakında yerini qorumağa davam edərsə, logistika baxımından mayeləşdirilmiş və sıxılmış təbii qazın daha böyük ölçüdə ön plana çıxacaq. Təbiət boşluğu qəbul etmir, güclülər isə qayda-qanunları tanımır. Aydındır ki, enerji təchizatçıları və istehlakçılar tərəfindən getdikcə daha çox istifadə olunan təbii qazın nəqli və paylanması üçün boru kəmərləri bəs etməyəcək. Əslində demək olar ki, dünya enerji təchizatının təhlükəsizliyini təmin edəcək geniş LNG infrastrukturuna doğru irəliləyəcək. Neft məhsullarının, ilk növbədə, benzin və dizel yanacağının tədarükü üçün qeyri-məhdud imkanlar olduğu kimi, təbii qaz sahəsində də oxşar nöqtəyə keçmək olar. Düzdür, nəzərə alsaq ki, hazırda enerjidə “kubmetr” və ya “ton”dan daha çox “kilovat-saat (kVt/saat)” ifadəyə çevrilib.
Ülviyyə, Hurriyyet.az