Tərbiyə işində inandırma

Allahverdi Eminov

“İnandırma” sözü hər hansı obyektə, hadisəyə təsir göstərmənin nəticəsi ki­mi məna verir və mövcud predmetə (obyektə, hadisəyə) münasibət müsbət motivlə sə­ciyyələndirilir. Konkret şəkildə: a)müəyyən hadisə baş vermişdirsə, onun mənfi­li­yinə inanmaq olarmı? b)müəyyən hadisə baş vermişdirsə, onun müsbətliyinə inan­maq olarmı?

Bu sıx əlaqəli komponentlər tərbiyə prosesində bir-birini tamamlayır və şərt­lən­dirir. Şagird hadisənin bilavasitə şahididir, onu gözləri ilə görüb və yəqin­ləş­di­rib ki, bu, mütləq göründüyü kimdir. Tərbiyəçi həmin hadisənin mahiyyətində, ya­xud təsirində mənfiliyi bilir, buna görə də elə etməlidir ki, həmin şagirddə mənfi hiss doğurmasın. Əgər bu hadisə onun şüurunda mənfi kimi qalırsa, sonralar onu aradan­ qaldırmaq işi çətinləşir, bəzən mümkün olmur. Beləliklə, təsir obyekti ilə can­lı obyekt arasında “başadüşməzlik” aradan qaldırılsın?!

Tərbiyə nəzəriyyəsində bunun üçün ayrı – ayrı üsullar mövcuddur və onların tə­tbiqi yolu optimallaşdırılır.

Mətləbə qayıdaq. İnandırma üsulunda birinci faza sözün təsiridir. Söz nəsil­lə­rin tərbiyəsi yolunda əsas vasitədir. Sözlə ən ümidsiz işi belə yerinə yetirmək üçün motivlər yaratmaq mümkündür. Sözün mənzili uzaqdır.

Belə bir suala cavab verək. Nə üçün inandırmada söz ilkin götürülür? Söz şa­girdə emosional cəhətdən təsir edir, onun hisslərini oyadır, daxili potensialını müs­bət hisslərdən asılı edir. Konkret bir misal.

A. adlı şagird intizamsızlıq, yumşaq desək, nəzakətsizlik etmişdir. Küçədə öz müəllimi ilə qarşılaşmış, onu yaxından görmüş, lakin müəllimi saymamış, sa­lam­sız – kəlamsız yanından ötmüşdür. Təbiidir ki, bu müəllimə – tərbiyəçiyə yaxşı tə­sir etməmişdir: bu hərəkəti məhz öz şagirdi etmişdir. Belə şagird üçün pe­da­qo­gi­kada müxtəlif  tərbiyə üsulları mövcuddur: fərdi yanaşma, cəzalandırma və sair. Hər­çənd, A. üçün hər iki üsulun tətbiqi mümkündür və effekt də verə bilər. Burada bir məsələni qeyd etmək lazımdır. A.-nı bilavasitə tanıyan tərbiyəçinin yanaşma me­todundan çox şey asılıdır. Əgər müəllim onun fərdi xüsusiyyətlərini bilirsə, ya­naş­ma taktı da münasib məzmun daşımalıdır. Ola bilsin, müəllim – şagird mü­na­si­bət­ləri lazımi nəticəni verməsin. Şagird müəllimi sakitcəsinə dinləsin, lakin çox keç­mədən özünün nəzakətsizliyini büruzə versin və sair. Bu cür hallarda tərbiyəçi şa­girddə müsbət motiv yaratmaq üçün inandırma üsulunu tətbiq edir. Əlbəttə ki, söz vasitəsilə.

Yuxarıdakı söhbətə qayıdıram. A. başını aşağı salıb sinif yoldaşlarının üzünə ba­xa bilmir. Handan – hana fikirdən ayrılır. Müəllim – tərbiyəçi bu məqamı göz­ləyir: şagirdlərə müraciətlə deyir:

– Uşaqlar, A.-nın atasının yaşı təxminən əllini keç­mişdir. Sovxozda briqadir vəzifəsində çalışır, qabaqcıl pambıqçıdır, yaxşı nüfu­zu vardır. Hətta briqada üzvlərindən bir çoxu onun yetişdirməsidir. Mən bunu ona gö­rə xatırladıram ki,...   O, susur və üzünü uşaqlara tutur. Bu sözsüz baxışlarda bir mə­na vardır. Dərhal öz müəllimlərini başa düşürlər. Bir şagird əlini qaldırır və de­yir ki, A.-nın atasının nüfuzunu yetirmələri qorumalıdır.

Müəllim – tərbiyəçi mülahizələri burada kəsir və deyir ki, yaxşı olmayan əh­va­lat baş vermişdir. A.-nın atasına qarşı onun bir yetirməsi hörmətsizlik göstərmiş, ona verilən tapşırığı yerinə yetirmək əvəzinə kobud cavab qaytarmışdır. Təsəvvür edin: briqadir kollektiv qarşısında pis vəziyyətdə qalmışdır. O şəxs atana qarşı düzgünmü hərəkət etmişdir?

A. əvvəlcə cavab vermək istəməmiş, lakin yoldaşlarının sözlü baxışları altında əzab çəkmişdir.

Bu prosesdə müəllim – tərbiyəçi susa da bilərdi, çünki əslində hər şey aydın­dır. Lakin o, əlavə etmişdir ki, A. müəlliminə qarşı nəzakətsizlik göstərmişdir. Yad bir adam kimi özünü aparmış, son dərəcə laqeyd olmuşdur. Halbuki, o dəqiqələrdə mənim A.-ya ehtiyacım vardı. Bədənimdəki qəlpə yerindən tərpənmişdi, küt ağrı sarsıdırdı məni.

Şagirdlər “qəlpə” sözünü ilk dəfə eşidirdilər, xüsusilə müəlimlə­ri­nin Qara­bağ müharibəsində aldığı yara! Sinif yoldaşlarına nifrət hissi oyanır. Lakin burada şagirdin fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almaq zəruri şərtlərdən biridir. Elə şagirdlər olur ki, söz onda mənfi emosiya doğurur. Dərhal heysiyyatına toxunur, kollektiv arasında özünü təhqir olunmuş sayır. Bir fakt: Şagird tənəffüsdə yoldaşını söy­müş­dür. Müəllim sinfi təzə tanıyır, lazımi müşahidələri yoxdur. Zəng içəriyə vuru­lar­kən kiçik “əməliyyatdan” sonra həmin şagirdi lövhənin qarşısına çağırır. Sözlə təb­li­ğatını dərinləşdirir, az qala onun heysiyyatını oyadır. Bəli, müəl­lim ciddi şəkildə onu danlayır. O, özünü saxlaya bilməyib müəllimə sinif qarşı­sın­da kəskin cavab verir, göstəriş olmadan keçib yerində oturur. Burada iki cəhət ma­raq­lıdır. Birincisi, şagird yoldaşları qarşısında nəzakətsizlik etmişdir. İkincisi, bu hərəkəti ilə özünün  “açılmamış” xarakterini büruzə vermişdir. Bəli, büruzə vermiş və sanki pıçıldamışdır: “Müəllim məni tanımadığın halda niyə heysiyyatıma sözlə toxunursan?!”. Həmişə və hər bir şagird üçün bu, məqbul təsir üsulu deyildir.

İnandırma üsulunda ikinci mühüm təsir vasitəsi əyanilikdir. İstər təlim, istərsə də tərbiyə prosesində əyaniliyin müsbət rolu haqqında pedaqoqlarımız ma­raq­lı mülahizələr söyləmişlər. Tərbiyə işində isə əyaniliyin təsir dairəsi duyğular­dan keçib, hafizədə möhkəmlənir və uzun illər yaşayır. Şagird hadisənin bilavasitə şahidinə çevrilir. Müsbət və ya mənfi hadisə ona dərin təsir edir.

Tərbiyəçi – müəllim inandırma üsulunda çalışmalıdır ki, əyanilik obyektin, məzmununun qavranılmasına xidmət göstərsin. Yəni məzmunla əyanilik arasında təbii oxşarlıq olsun. Bir fakt. Əfsanəvi döyüş. Sovet əsgərləri qəhrəmanlıq gös­tə­rirlər. Buzla örtülmüş dağ aşırımı keçilməlidir. Komandanlıq əmr vermişdir. Hər şey müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilir. İgid əsgərlər mətanət göstərib, sıldırımlı dağı aşırlar.

Bu epizodun nəqli şagirdlərdə heç bir şübhə doğurmur. Lakin burada bir mühüm cəhəti qeyd etmək lazımdır. Sovet əsgərlərinin igidliyi hansı psixoloji aktla müşayiət olunmalıdır? Birincisi, bu epizod şagirdlərdə vətənpərvərlik hissi yaradır. Onlar əsgərlərimizin rəşadətinə inanırlar. İkincisi, bu epizodu təsəvvürlərində can­lan­dırmağa çalışırlar. Birinci halda, bu rəşadətə inanırlar. İkinci halda, bu rəşadəti əyani görmək arzusunda olurlar.

Göründüyü kimi hər iki psixoloji aktda inandırmaq lazım gəlir. Məsələ ikin­ci aktdan gedir. Yəni sovet əsgərlərinin rəşadəti əyani şəkildə kinofilmlə, ya­xud şə­killə müşayiət olunarsa, şagirdlərdə dərin inam yaranar.

Müşahidələr bir daha təsdiq edir ki, şagirdlərdə müəyyən inam yaratmaq tər­biyə işində daim müvəffəqiyyət qazandırır. Şagird düşünür ki, filan işin müm­kün­lüyü çətindir, lakin özünə inanırsa bu, artıq əqidəsinə çevrilir. Kənar təsirlər belə, bu əqidə – inamı şübhə altına almır.

Biz “inam” sözünü təsadüfən xatırlatmırıq. Əgər uşaq hər hansı bir ha­di­sə­yə inanırsa, əqidəsi möhkəm olur, onu öz fikrindən sapındırmaq qeyri – müm­kün­dür. Belə şagirdlər gələcək fəaliyyət zamanı yüksək xarakter, dəyanət göstərirlər, ən çətin işin öhdəsindən asanlıqla gəlirlər. Bu, şübhəsiz, müsbət tərbiyə motivləri ilə əlaqədardır.

İnandırma mənfi hadisələrlə də sıx bağlıdır. Lakin burada incə bir cəhət var­dır. Bəzən hadisə mənfi  emosiyalarla müşayiət olunur. Belə halda müəllim – tər­bi­yə­çi ikrah oyadan hissləri humanizmə, sağlam fikrə, xeyirxahlığa yönəltməklə inan­dırmalıdır. Təlqin etməlidir. Bu hərəkət cəmiyyətimizə yabançıdır, bizim hu­ma­nist qanunlarımıza ziddir və sair.

Tərbiyə işində inandırma üsuluna əhəmiyyət misilsizdir. Buna görə də pe­da­qoji prosesdə inandırma üsuluna tez-tez və yerində müraciət etmək lazımdır. Bütün bu işdə müəyyən pedaqoji tələblər nəzərə alınmalıdır.

Tərbiyə işində inandırma üsulunun tətbiqi zamanı fikir və mülahizə­lərimiz­dən aşağıdakı nəticələr çıxır.

Birincisi, şagirdlərin fərdi xüsusiyyətləri gözlənilməlidir. Müəllim – tər­biyə­çi şagirdin xarakter cəhətlərini öyrənmədən onun qarşısına tələblər qoymamalıdır, ha­disəyə inanmağa təhrik etməməlidir.

İkincisi, şagirdlərə yanaşma zamanı sözün təsiri misilsiz vasitədir. Söz mən­ti­qi və emosional tutumlu olmalıdır. Faktlar inandırıcılığı və həyatiliyi ilə diqqəti cəlb etməlidir.

Üçüncüsü, şagirdlərə yanaşma zamanı əyani təsirə diqqət yetirilməlidir. Belə hal­da onlarda inam hissi yaranır və hadisə ilə əlaqədar bu hiss dərin əqidəyə çev­ri­lir.

Dördüncüsü, inandırma üsulunun tətbiqində müəllim – tərbiyəçinin özünün ya­naşma metodikası olmalıdır.