Xəzərdən Türk dünyasına uzanan strateji xətt: Azərbaycanın regional siyasətində YENİ MƏRHƏLƏ
Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 8-də Türkmənistana işgüzar səfəri Azərbaycanın xarici siyasətində Mərkəzi Asiya istiqamətinin getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazandığını göstərən mühüm hadisələrdən biridir.
Dövlət başçısının Türkmənbaşı şəhərinə səfəri yalnız iki ölkə arasındakı münasibətlər baxımından deyil, bütövlükdə Xəzər regionunda formalaşan yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqlar kontekstində diqqət çəkir. Bu gün beynəlxalq münasibətlər sistemində ciddi dəyişikliklər baş verir, ənənəvi ticarət yollarının təhlükəsizliyi sual altına düşür, dövlətlər alternativ nəqliyyat və enerji marşrutlarına üstünlük verməyə çalışırlar. Belə bir şəraitdə Azərbaycanla Türkmənistan arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi hər iki ölkənin strateji maraqlarına cavab verir. Xüsusilə Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsi, Türkmənistanın isə Mərkəzi Asiyanın mühüm enerji və tranzit potensialına malik dövlətlərindən biri olması bu münasibətləri daha da əhəmiyyətli edir.
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasətin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri regional əməkdaşlığı konkret iqtisadi və nəqliyyat layihələri ilə möhkəmləndirmək istiqamətində atılan addımlardır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan öz coğrafi mövqeyini iqtisadi və diplomatik üstünlüyə çevirməyə çalışır. Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və digər nəqliyyat infrastrukturları ölkəmizin beynəlxalq yükdaşımalar sistemində imkanlarını genişləndirib. Türkmənistanla əməkdaşlıq isə bu imkanların Xəzərin şərq sahilləri ilə əlaqələndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiyadan Avropaya istiqamətlənən yüklərin Azərbaycan üzərindən daşınması ölkəmiz üçün həm əlavə iqtisadi gəlirlər, həm də uzunmüddətli strateji imkanlar yarada bilər. Bu baxımdan Türkmənistanla münasibətlərə yalnız ikitərəfli diplomatik əlaqələr kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Söhbət daha geniş coğrafiyanı əhatə edən iqtisadi inteqrasiya prosesindən gedir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi Orta Dəhlizin gələcəyi ilə bağlıdır. Son illərdə Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə hərbi qarşıdurmalar və beynəlxalq ticarət marşrutlarında yaranan təhlükəsizlik problemləri alternativ nəqliyyat dəhlizlərinə marağı artırıb. Çin və Avropa arasında yükdaşımaların daha səmərəli və təhlükəsiz təşkili məsələsi artıq təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan bu prosesdə mühüm tranzit ölkələrdən biridir. Lakin Orta Dəhlizin tam potensialla işləməsi yalnız Azərbaycanın infrastruktur imkanlarından asılı deyil. Xəzərin hər iki sahilində limanların fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, daşımaların sürətləndirilməsi və vahid logistika mexanizmlərinin formalaşdırılması da vacibdir. Məhz buna görə Azərbaycan–Türkmənistan əməkdaşlığının dərinləşməsi Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına xidmət edə bilər. Bu istiqamətdə əldə olunacaq praktiki nəticələr Azərbaycanın beynəlxalq nəqliyyat sistemində mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.
Azərbaycanla Türkmənistan arasında münasibətlərin başqa bir mühüm istiqaməti enerji əməkdaşlığıdır. Hər iki ölkə zəngin enerji ehtiyatlarına malikdir və Xəzər hövzəsinin enerji potensialından səmərəli istifadə olunmasında maraqlıdır. Azərbaycanın uzun illər ərzində formalaşdırdığı enerji infrastrukturu, xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxış imkanları regional əməkdaşlıq üçün mühüm təcrübə yaradır. Türkmənistanın böyük təbii qaz ehtiyatlarına malik olması isə gələcəkdə Xəzər hövzəsində yeni enerji layihələrinin müzakirəsi üçün imkanlar açır. Bununla belə, belə layihələrin həyata keçirilməsi ciddi maliyyə, texniki və siyasi razılaşmalar tələb edir. Burada əsas məsələ mövcud potensialın qarşılıqlı maraqlara uyğun şəkildə qiymətləndirilməsidir. Azərbaycan enerji sahəsində qazandığı təcrübəni regional əməkdaşlıq imkanları ilə birləşdirməklə həm öz iqtisadi maraqlarını təmin edə, həm də Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsində rolunu genişləndirə bilər.
Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfərinə Türk dünyasında inteqrasiya prosesləri baxımından yanaşmaq da vacibdir. Azərbaycan son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xüsusi diqqət ayırır. Bu əməkdaşlıq artıq yalnız ortaq tarix, dil və mədəniyyət amilləri ilə məhdudlaşmır. Nəqliyyat, enerji, investisiya, rəqəmsal bağlantılar və iqtisadi təhlükəsizlik kimi məsələlər də gündəmin əsas istiqamətlərinə çevrilir. Türkmənistanın bu proseslərdə iştirakı Türk dünyasının coğrafi və iqtisadi bağlantılarının gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycan isə Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin inkişafında mühüm körpü rolunu oynayır. Xəzər dənizi bu baxımdan dövlətləri bir-birindən ayıran coğrafi maneə deyil, əksinə, onları birləşdirən strateji məkan kimi çıxış edir. Bakı ilə Aşqabad arasında siyasi dialoqun davam etdirilməsi də bu məkanın əməkdaşlıq imkanlarından daha geniş istifadə olunmasına şərait yaradır.
Bütövlükdə, Prezident İlham Əliyevin Türkmənistana səfəri Azərbaycanın xarici siyasətində Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin mühüm yer tutduğunu bir daha nümayiş etdirir. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin gücü yalnız hərbi və iqtisadi imkanları ilə deyil, həm də regional proseslərə təsir göstərmək, tərəfdaşlıq şəbəkələri yaratmaq və beynəlxalq layihələrdə iştirak etmək qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Azərbaycan da bu istiqamətdə coğrafi mövqeyindən, enerji resurslarından və nəqliyyat infrastrukturundan istifadə edərək regional əlaqələrin inkişafında fəal iştirak edir. Türkmənistanla əməkdaşlığın genişlənməsi ölkəmizin Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini daha da dərinləşdirə, Orta Dəhlizin inkişafına əlavə təkan verə və Xəzər hövzəsində iqtisadi tərəfdaşlıq imkanlarını artıra bilər. Əsas məsələ diplomatik təmasların konkret layihələrə və qarşılıqlı iqtisadi faydaya çevrilməsidir. Məhz bu baxımdan Türkmənistan istiqamətində atılan addımlar Azərbaycanın uzunmüddətli regional siyasətinin mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.