Zəngəzuru ermənilərə kim verdi-Fransa yoxsa Rusiya...

Əslən Azərbaycan torpağı olan Zəngəzurun Azərbaycandan Ermənistana verilməsi ilə yüz minlərlə azərbaycanlının faciəsinə çevrilməsi, Azərbaycanı və ümumən türk dünyasını "kəsmək" hələ də çoxlu suallar yaradır. Əsas odur ki, bu transferin əsas xarici “təşəbbüskarı” kim olub və sonda hansı məqsədlərə nail olub.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1920-ci ilin aprelində Sovet Rusiyasının qoşunları tədricən bütün Azərbaycan ərazisini, o cümlədən Qarabağı, Zəngəzuru və Naxçıvanı işğal etdilər.
Nədənsə erməni millətçiləri və saxtakar tarixçilər həmin vaxt bu ərazilərin guya “mübahisəli” olduğunu iddia edərək, o vaxtkı ilk Ermənistan Respublikası baxımından erməni iştahasının bütün Cənubi Gürcüstan, o cümlədən Tiflis ( Tiflis) və Türkiyənin bütün şərqi, o cümlədən Ərzurum, Van, Trabzon və bir çox başqa türk, gürcü və Azərbaycan torpaqlarını mübahisəli hesab etməyə meylli olduğunu unudurlar. Bəli, o vaxtkı sovet Azərbaycanı ilə daşnak Ermənistanı arasında həqiqətən də dəqiq sərhəd hələ müəyyən edilməmişdi. Gürcüstan və Türkiyə ilə olan sərhədləri kimi.
Azərbaycanı, o cümlədən Qarabağı, Zəngəzuru və Naxçıvanı işğal edən "Qızıl Ordu" daşnak Ermənistanının qoşunları ilə “hərbi təmas”a girdi və “sərhədin müəyyənləşdirilməsi” lazım gəldi. Əslində, 1920-ci il avqustun 10-da Tiflisdə Sovet Rusiyası ilə Ermənistan Respublikasının nümayəndə heyətləri arasında müəyyən edilmişdir. Müqavilə imzalandı ki, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan Ermənistan tərəfindən Azərbaycanın tərkibində tanınıb və bolşeviklərin nəzarətinə keçib.
Halbuki bundan əvvəl, iyulda, avqustun əvvəllərində faktiki Qırmızı Ordu ilə erməni daşnakları arasında “aşağı sürətlə müharibə” gedib. Və məhz bu vaxt, 1920-ci il iyulun 14-də Fransanın “L”Œuvre” qəzeti Zəngəzurun bolşeviklər tərəfindən Azərbaycandan Ermənistana verilməsi haqqında məqalə dərc etdi. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistan hələ “sovetləşməmişdi”. Bunlardan belə çıxır ki, bolşeviklər Zəngəzuru düşmənlərinə “güzəştə getdilər”. Axı Sovet Rusiyası ilə digər cəbhələrdə - Krımda Vrangelə və Polşaya qarşı vuruşduğu Antantaya qarşı vuruşduğu üçün daşnak Ermənistanı Sovet Rusiyasının düşməni, Antantanın isə müttəfiqi sayılırdı. Fransa nəşri ikiüzlü şəkildə azərbaycanlı əhalini ermənilərə hücumda ittiham edirdi.
Məqalədə qeyd olunur: “Sovet Rusiyası iyulun 1-də Ermənistan Respublikası ilə imzaladığı müqaviləyə əsasən, Azərbaycanda yerləşən Zəngəzur rayonunu Ermənistana verdi. Ona görə də bu ölkənin tatarları döyüşdükləri ermənilərin üzərinə hücuma keçdilər. Yəni, gələcək nasist cinayətkarı Qaregin Njdenin də iştirak etdiyi Zəngəzurda daşnak quldur dəstələrinin azərbaycanlı əhaliyə soyqırımı “tatarların ermənilərə hücumu” kimi təqdim edilir. Fransızların təqdimatında tatarlar-yəni qurbanlar da günahkardır. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Əlcəzairdə bir milyon yarımdan çox dinc sakinin öldürüldüyü soyqırımı zamanı da fransızlar eyni yanaşmanı tətbiq etdilər.
İddialara görə, Zəngəzurun məhz 1920-ci ilin iyulunda Ermənistana “bağışlanması” ilə 1 iyul tarixli və Sovet Rusiyası (sonra onun işğal etdiyi “sovet” Azərbaycanı) ilə “məhdudlaşan” rəsmi müqavilələrin olmadığını nəzərə alsaq, daha da çox suallar ortaya çıxır. Tarixçilər bu gün Ermənistanı tanımırlar. Erməni tarixçiləri də bilmirlər ki, Zəngəzura iddialarını “əsaslandırmaq” üçün belə bir razılaşmadan “necə yapışsınlar”. Həmin il avqustun 10-da Tiflisdə imzalanmış rəsmi müqavilə var ki, bu müqaviləyə əsasən Zəngəzur (Naxçıvan və Qarabağ kimi) Azərbaycanın tərkibində qalır. Başqa sözlə, 1920-ci ilin iyulunda - avqustun əvvəlində elə bir hadisə baş vermişdi ki, bu gün nə Qərb, nə Sovet, nə də erməni tarixçiləri xatırlamaq istəmirlər.
Məsələ burasındadır ki, Sovet Rusiyası ilə Antanta arasında qarşıdurmanın “pik nöqtəsi” məhz 1920-ci ilin iyulunda düşdü. Üstəlik, "Polşa cəbhəsi" bolşeviklər üçün ən ciddi qüvvə idi və bu cəbhə ciddi qüvvə gərəkdirirdi. Maraqlı məqam burasındadır ki, Fransa Polşaya ən çox kömək edən dövlət idi. Hətta o dərəcədə ki, Polşa qoşunlarına əslində Fransız hərbi məsləhətçiləri rəhbərlik edirdi.
Qırmızı Ordunun polyaklara qarşı kütləvi hücumu 1920-ci ilin iyulu və avqustun əvvəllərinə düşür. 1920-ci il iyulun əvvəlində Polşa hökuməti dəstək üçün Antantanın Ali Şurasına müraciət edir. Antanta ölkələri Polşaya dəstəyin təmin edilməsini Polşa qoşunlarının Polşanın şərq sərhədi kimi 1919-cu ilin dekabrında Şura tərəfindən müəyyən edilən Polşanın şərq sərhədinə-"Curzon Line" (Polşanın indiki şərq sərhədi) xəttinə çıxarılması ilə şərtləndirirlər. 1920-ci il iyulun 10-da Polşa Qərb dövlətlərindən çox ehtiyac duyulan dəstəyi qazanmaq ümidi ilə bu xətti tanımağa razılaşdı.
Bir az qəribə alınır. “Polşa cəbhəsində” qırmızılar irəliləyir və Antantanın dəstəklədiyi Polşa güzəştə gedir. Eyni zamanda, Cənubi Qafqazda, həmin Antanta tərəfindən dəstəklənən Ermənistan, onların razılığı ilə Zəngəzuru qırmızılardan “qamarlayır” və bu barədə Antantanın əsas gücü olan Fransanın nəşri xəbər verir.
Şübhəsiz ki, daşnak quldur dəstələri 1920-ci il ərzində Zəngəzura axışmışlar və görüntüyə görə, “Zəngəzurun Ermənistana verilməsi dövlətlərarası müqavilə deyil, Qızıl Ordu ilə daşnaklar arasında “səhra komandirləri” səviyyəsində "delimitasiya" haqda razılaşma sayıla bilər.
Daşnak quldurlarına dinc Azərbaycan əhalisi isə müdafiəsiz qaldı, çünki müstəqil Azərbaycanın ordusu artıq mövcud deyildi və “Polşa cəbhəsi”nə başı qarışmış Qırmızı Ordunun “sovetləşmiş” Azərbaycanın əhalisinin müdafiəsindən kənarlaşdı.
“L”Œuvre” qəzetindəki məqaləyə gəlincə, görünür, burada “arzu təfəkkürünün reallıqdan ötürülməsi" ilə qarşılaşırıq. Üstəlik, nəşrin ermənipərəst tonuna baxsaq, Fransanın “arzuladığı” və eyni fransız planlarını ortaya qoymuşdu. 
Avqustun 10-da bolşeviklər Tiflisdə daşnaklarla müqavilə bağlayanda Qızıl Ordu artıq Varşava yaxınlığında idi. Böyük Britaniya faktiki olaraq Polşaya hərbi və iqtisadi yardım göstərməyi dayandırdı və Almaniya və Çexoslovakiya Polşa ilə sərhədləri bağladı. Prinsipcə, Polşanı Baltik dənizi ilə birləşdirən “Polşa” və ya “Dansiq dəhlizi” adlanan ərazidən keçən Fransa və ABŞ-ın hərbi yardımı olmasaydı, Polşanın məğlubiyyəti qaçılmaz olardı və o vaxtkı Almaniyanın (əhali sovet tərəfdarı olan və hətta Dansiqdə (Qdansk) alman fəhlələri Polşa üçün hərbi təchizatla məşğul olmaqdan imtina edən) ərazisini “qoparırdılar”.
Danziq dəhlizi hələ də öz faciəvi rolunu oynayacaq - 1939-cu ildə Qərb müttəfiqləri, həmin Fransa Polşanı Hitlerə "təslim" edən İkinci Dünya Müharibəsinin başlaması üçün bəhanə kimi.
10 avqust 1920-ci il əslində çox əlamətdar bir tarixdir. Həmin gün Fransada Parisin Sevr məntəqəsində Antanta dövlətləri, o cümlədən “Antanta tərəfdarı” hesab edilən yeni yaranmış dövlətlər (Polşa, Ermənistan, Hicaz və s.) ilə məğlub olmuş Osmanl imperiyası arasında müqavilə imzalandı. Belə çıxır ki, Ermənistanın gələcək “sərhədləri” o zaman, Sevr müqaviləsinə əsasən Qərb tərəfindən eyni Fransanın iştirak etdiyi formatda müəyyən edilib.
“Böyük Ermənistan”ın qərb sərhədlərində baş verənləri hər kəs yaxşı xatırlayır. Ancaq şərqlə maraqlı oldu.
Onlar Sovet Rusiyasının 1920-ci il avqustun 16-dan sonra Varşava yaxınlığında polyaklardan (əslində isə fransızlardan) sarsıdıcı məğlubiyyətə uğramasından və Minskə qədər sürətlə geri çəkilməyə başlayandan sonra qərarlı idilər. Sovet Rusiyası 1920-ci ilin payızında Polşa ilə atəşkəs bağladı (fransızların “məsləhəti” olmasaydı, atəşkəs də olmazdı). Nəticədə qırmızılar bir tərəfdən Krımda Vrangeli məğlub edə bildilər, digər tərəfdən 1920-ci ilin dekabrında Türkiyənin məğlub etdiyi daşnak Ermənistanını “sovetləşdirməyə” başladılar.
1920-ci ilin dekabrına kimi Sovet Rusiyasında “Polşa cəbhəsində” vəziyyət sabitləşdi, lakin Polşa ilə sülh müqaviləsi hələ imzalanmamışdı. Əslində hamı yaxşı bilirdi ki, bu, o vaxtkı Polşanın əsas “sponsoru” Fransa ilə razılaşma olacaq. Cənubi Qafqazda isə, obrazlı desək, Ararat Ermənistanının “sevimli fransız beyni”ndən “buynuzlar və ayaqlar” qalıb. Lakin fransızlar daha sonra "uzun müddətdə" oynadılar və gələcəyə nəzər salaraq "sərhədlərin ziqzaqları"nı yaratdılar. “Polşa dəhlizi” artıq onlara kömək edib və Ermənistanın nəzarətində olan Zəngəzur dəhlizində onların birbaşa marağı var idi. Axı hələ 1919-cu ildə Antanta faktiki olaraq Cənubi Qafqazı işğal edəndə ingilislər fransızlara nəinki Arat Ermənistanına xüsusi “çıxış” vermir, həm də Qarabağda daşnak dəstələrinin terrorunu cilovlamağa çalışırdılar. Ona görə də ola bilsin ki, bolşeviklər Zəngəzuru hətta Sovet Ermənistanına da “təslim etdilər”, lakin daha çox həmin Fransanın “sakit xahişi” ilə. 

Ülviyyə, Hurriyyet.az